Guitar Baroque: Từ cung đình đến những điệu múa dân gian
Năm bộ dây, âm sắc dịu dàng và cách ghi hợp âm alfabeto giúp guitar Baroque được yêu thích từ đường phố đến các cung đình châu Âu thế kỷ XVII.

Trước khi trở thành vua nước Anh, Charles II sống lưu vong tại châu Âu. Ông đã mất ngôi vua Scotland giữa những liên minh chính trị thay đổi và sự trỗi dậy của Oliver Cromwell. Trong thời gian lưu vong, ông biết đến guitar Baroque khi xem nghệ sĩ guitar kiêm nhà soạn nhạc Italy Francesco Corbetta biểu diễn.
Sau khi chế độ quân chủ Anh được khôi phục năm 1660, Charles II đưa Corbetta đến Cung điện Whitehall ở London. Corbetta dạy vị quân vương vừa lên ngôi chơi guitar Baroque. Ông cũng dạy nhạc cụ này cho những thành viên hoàng gia khác ở Whitehall, trong đó có người sau này trở thành Nữ hoàng Anne.
Bên kia eo biển Manche, Corbetta còn ở Pháp cùng Vua Louis XIV, người bắt đầu học guitar Baroque từ năm 12 tuổi. Louis XIV được những thầy giáo danh tiếng như Bernard Jourdan de La Salle và Robert de Visée hướng dẫn. Corbetta đề tặng tuyển tập sáng tác năm 1674 “La Guitarre Royalle” cho Louis XIV, để tôn vinh tình yêu của vị vua trẻ đối với guitar Baroque.
Cả Louis XIV lẫn Charles II đều yêu thích guitar Baroque. Việc giảng dạy, những sách nhạc và sự hiện diện của Corbetta tại Pháp và Anh vào giữa đến cuối thế kỷ XVII góp phần mở ra một giai đoạn nghệ thuật nở rộ, trong đó nhạc cụ dây này là một ngôi sao.
Nhà ngoại giao Samuel Pepys viết trong cuốn nhật ký nổi tiếng của mình về tình yêu của Charles II dành cho nhạc cụ và cách điều đó khiến những người khác ở Whitehall cũng muốn thử chơi. Bản thân Pepys càng nghe âm sắc của guitar càng gắn bó với nó. Ban đầu ông gọi nó là một món đồ nhỏ, một thứ mới lạ hay đồ chơi. Nhưng đến thập niên 1670, ông đã thuê thầy dạy guitar Baroque riêng là Cesare Morelli để học gảy và quạt những dây đàn có âm sắc tươi sáng.
Hai vị vua trị vì trong thời kỳ biến động chính trị và tương quan quyền lực thay đổi, nhưng tình yêu của họ đối với âm nhạc và nghệ thuật đã góp phần hình thành đời sống văn hóa sôi động. Trong thế kỷ XVII, âm thanh của guitar Baroque được cả nhạc công đường phố lẫn nghệ sĩ hoàng gia đón nhận. Âm sắc riêng cùng thiết kế được đổi mới khiến nó trở thành nhạc cụ phù hợp với không khí sống động của thời kỳ Baroque, cũng là thời kỳ đặt tên cho nó.
Mở đường cho những cách biểu đạt âm nhạc mới
Khi Louis XIV bắt đầu học guitar Baroque lúc còn nhỏ, nó nhanh chóng trở thành nhạc cụ ông yêu thích nhất. Trong tuyển tập “Guitar Music From the Court of Louis XIV”, học giả âm nhạc Robert Strizich viết rằng nhà vua đã phát triển một sự gắn bó suốt đời với nhạc cụ mình lựa chọn.
Guitar Baroque được yêu thích rộng rãi một phần nhờ âm sắc giàu biểu cảm. Theo Strizich, những nhạc cụ như guitar Baroque có âm thanh mềm hơn, ít tập trung hơn âm thanh guitar hiện đại, nhưng đồng thời đầy đặn, gần gũi và tinh tế hơn; đó là âm sắc gần đàn harpsichord hơn piano.
Tính linh hoạt cũng khiến nhạc cụ này được ưa chuộng. Theo cách trình bày của bài nguồn, những nhạc cụ dây thời Phục Hưng như guitar Phục Hưng và đàn lute có bốn bộ dây, tức những nhóm dây. Guitar Baroque có thân lớn hơn một chút so với guitar Phục Hưng, dây dài hơn và số bộ dây tăng từ bốn lên năm. Sự bổ sung ấy mở đường cho những lớp biểu đạt âm nhạc mới.
Guitar trở thành một nhạc cụ trung tâm trong cách diễn tấu basso continuo: khi kết hợp với các nhạc cụ khác, guitar cung cấp nhịp đập tiết tấu. Người chơi có thể đảm nhiệm bè trầm trong khi đồng thời thêm và chuyển hợp âm. Trong khi lute và guitar Phục Hưng thường được gảy bằng ngón tay, guitar Baroque có thể được gảy hoặc quạt dây. Điều này mở đường cho độc tấu và ứng tác, hai kỹ thuật phổ biến với nghệ sĩ guitar ngày nay.
Guitar Baroque thường có chín hoặc mười dây, phần lớn ghép thành từng cặp. Thông thường, dây cao nhất, giống dây Mi cao trên guitar hiện đại, là dây đơn duy nhất. Khả năng phóng âm của nó kết hợp tốt với lối quạt dây đều đặn, khiến nhạc cụ thích hợp để đệm múa. Trong các sinh hoạt bình dân thế kỷ XVII, guitar Baroque đệm những điệu múa dân gian. Trong các cuộc tụ họp hoàng gia trang trọng quy mô nhỏ, nó cung cấp tiết tấu cho những điệu múa cung đình.
Dấu ấn của lute và vihuela
Một điểm hấp dẫn khác không nằm ở bản thân nhạc cụ mà ở hệ thống ghi nhạc alfabeto, giúp người chơi học nhạc. Trong công trình “The Baroque Guitar: Players, Paintings, Patrons, and the Public”, giáo sư âm nhạc Victor Coelho giải thích rằng alfabeto về cơ bản là một phương pháp viết tắt hợp âm, không cần ghi rõ từng nốt của hợp âm trên khuông nhạc như cách ghi tablature cho lute.
Hệ thống alfabeto được phát triển cho guitar Baroque, dùng chữ cái và một số ký hiệu để biểu thị hợp âm, giúp người chơi nghiệp dư dễ học nhạc cho nhạc cụ này.
Một trong những đặc điểm độc đáo nhất của nhạc cụ là cách lên dây reentrant, tức cao độ của một số dây không đi tuần tự từ thấp đến cao như thông thường. Với guitar Baroque, những dây ở vị trí thấp được lên cao hơn, khiến các dây giữa mang cảm giác của bè trầm. Cách lên dây này tạo điều kiện cho các nốt nhạc nối tiếp tuôn chảy, ngân lên như tiếng chuông và đàn hạc — một âm thanh đặc trưng của thời kỳ Baroque.
Guitar Baroque không phải một nhạc cụ đứng biệt lập, mà là một biến thể, một chiếc lá trên cây gia phả đông đúc của guitar nói chung. Giống guitar Phục Hưng, guitar Baroque lớn hơn cũng có dáng hình số tám. Và giống những nhạc cụ dây như lute thời ấy, guitar Baroque từng dùng dây ruột làm từ ruột động vật, thay vì dây nylon hay thép ngày nay.
Một tiền thân quan trọng khác là vihuela Tây Ban Nha, biến thể guitar nổi bật trong thế kỷ XV và XVI. Có sáu bộ dây, vihuela lớn hơn guitar Baroque. Hai nhạc cụ có hình dáng tương tự và thường được trang trí bằng những chi tiết tinh xảo. Cả lute lẫn vihuela đều góp phần định hình thiết kế và âm thanh của guitar Baroque.
Di sản của niềm vui
Dù guitar Baroque bớt được ưa chuộng khi thời kỳ Cổ điển phát triển mạnh vào giữa thế kỷ XVIII, nó không hoàn toàn mất chỗ đứng giữa sự thay đổi thị hiếu. Những sáng tác và tuyển tập nhạc cho guitar Baroque, như tác phẩm của các thầy dạy Corbetta và Visée, đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì ảnh hưởng của nó.
Coelho viết rằng hàng nghìn tác phẩm guitar Baroque còn tồn tại, dù có lẽ chỉ là một phần trong kho tiết mục nguyên thủy, phản ánh đóng góp âm nhạc và thị hiếu của nhiều cá tính khác nhau. Từ những điệu múa ngắn quạt trên các chuyển hợp âm đơn giản đến những biến tấu phức tạp, hoành tráng, kho tác phẩm đồ sộ cho thấy nghệ sĩ guitar Baroque, giống những người kế tục trong âm nhạc đại chúng hiện nay, đã tiếp nhận nhiều loại ảnh hưởng.
Từ vua chúa, hoàng hậu đến nghệ sĩ và trẻ em, guitar Baroque giàu biểu cảm và linh hoạt trở thành nhạc cụ quen thuộc trong những cuộc gặp gỡ xã hội và được yêu thích rộng rãi. Nó vẫn là một điểm nhấn lịch sử của thời đại nhiều màu sắc ấy, được nhớ đến bởi âm sắc đầy đặn mà dịu dàng, cùng niềm vui nó mang lại cho những người lắng nghe, ăn mừng và nhảy múa theo dòng giai điệu.
Tác giả: Rebecca Day. Bản dịch từ The Epoch Times.
Chú thích biên tập về số bộ dây
Bài nguồn có đoạn gộp guitar Phục Hưng và lute vào nhóm nhạc cụ bốn bộ dây. Cần phân biệt: theo Bảo tàng Metropolitan, lute có nhiều cấu hình thay đổi theo thời kỳ, và bộ dây thứ sáu đã được bổ sung trong thời Phục Hưng. Vì vậy, mô tả bốn bộ dây không áp dụng chung cho lute thời kỳ này. Bảo tàng cũng mô tả guitar Baroque năm bộ dây ruột.
Đọc thêm bài trước về một tác phẩm của Corbetta và cấu tạo guitar Baroque: Khám phá tinh tế: Nét nhạc trầm tĩnh đầy nội lực của guitar cổ là nhờ đâu?. Bài hiện tại giới thiệu lịch sử, lối diễn tấu và hệ thống ghi nhạc của nhạc cụ.


