Năm cuốn sách tranh giúp trẻ làm quen với thơ kinh điển

Đưa thơ đến với trẻ không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc giảng giải thuật ngữ hay yêu cầu học thuộc. Một cuốn sách có tranh đẹp, vài câu được đọc thành tiếng và thời gian trò chuyện về điều trẻ nhìn thấy có thể mở ra sự tò mò tự nhiên đối với ngôn ngữ.

Trong bài viết trên The Epoch Times, nhà giáo và tác giả Walker Larson giới thiệu năm sách tranh bằng tiếng Anh, chọn từ thơ kinh điển. Điểm chung của chúng là kết hợp vẻ đẹp của lời thơ với hình ảnh để trẻ có thêm một lối bước vào tác phẩm.

Danh sách dưới đây giữ rõ tên tác giả, người biên soạn và họa sĩ để cha mẹ có thể phân biệt các ấn bản. Đây là gợi ý đọc sách của tác giả bài nguồn; với gia đình Việt Nam, mức độ phù hợp còn tùy khả năng tiếng Anh, độ tuổi và sở thích của trẻ. Không cần đọc hết một tuyển tập trong thời gian ngắn mới được xem là đọc có ích.

A Child’s Garden of Verses — Robert Louis Stevenson, tranh Tasha Tudor

Robert Louis Stevenson thường được biết đến qua những câu chuyện phiêu lưu, nhưng tập thơ dành cho trẻ này hướng đến niềm vui trong sinh hoạt hằng ngày và sức mở rộng của trí tưởng tượng. Chiếc xích đu, mặt trăng, bờ biển hay một trang trại đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho một thế giới thơ.

Larson kể đây là một trong những cuốn sách đưa ông đến với thơ từ nhỏ. Những bài như “The Swing”, “The Moon”, “Farewell to the Farm”, “The Land of Nod”, “At the Sea-Side” và “Whole Duty of Children” cho thấy phạm vi vừa gần gũi vừa giàu mộng tưởng của tập sách.

Ấn bản được ông chọn có tranh của Tasha Tudor. Màu dịu, chi tiết tỉ mỉ và cảm giác hoài niệm trong tranh đi cùng cái nhìn về tuổi thơ của Stevenson. Trẻ có thể bắt đầu bằng việc nhận ra đồ vật hoặc hoạt động quen thuộc trong tranh, rồi nghe xem lời thơ khiến cảnh ấy chuyển động như thế nào.

Theo Larson, sự trân trọng điều giản dị và những gợi mở về cách sống là lý do tập sách phù hợp để giới thiệu thơ cho trẻ nhỏ. Với người đọc cùng con, có thể chọn một bài ngắn liên hệ với trải nghiệm trong ngày — một lần chơi xích đu hay đi biển — để cuộc đọc bắt đầu từ điều trẻ đã biết.

Stopping by Woods on a Snowy Evening — Robert Frost, tranh P. J. Lynch

Khác với tuyển tập nhiều bài, cuốn sách này dành toàn bộ không gian cho một bài thơ. Một người dừng lại trước khu rừng trong buổi tối tuyết rơi; hình ảnh cụ thể, nhịp đều và vần điệu tạo nên một cảnh có thể nghe và hình dung rõ.

Larson nhận xét rằng bài thơ dễ tiếp cận ở bề mặt nhưng vẫn chứa nhiều lớp cảm xúc. Trẻ có thể chú ý tới tuyết, con đường và khu rừng; người lớn lại cảm nhận sức kéo giữa khoảnh khắc muốn nán lại và những việc còn phải thực hiện.

Có nhiều bản minh họa tác phẩm này. Bài nguồn chọn bản của P. J. Lynch vì những bức tranh phong cảnh mùa đông giàu chi tiết và vẻ tĩnh lặng. Không gian đêm và tuyết giúp người đọc chậm lại, để ý đến nhịp ngôn từ thay vì vội tìm một “bài học” duy nhất.

Khi đọc với trẻ, cha mẹ có thể hỏi điều gì trong tranh khiến cảnh vật trông yên tĩnh, hoặc nhân vật dường như đang nghe thấy gì. Những câu hỏi như vậy giữ sự chú ý ở tác phẩm và tạo chỗ cho cảm nhận riêng, không buộc trẻ phải lặp lại một lời giải thích của người lớn.

Poetry for Young People: Emily Dickinson — Frances Schoonmaker Bolin tuyển chọn, Chi Chung minh họa

Emily Dickinson không chuyên viết cho trẻ, nhưng nhiều bài trong khối lượng thơ lớn của bà có thể đến với độc giả nhỏ tuổi. Tuyển tập do Frances Schoonmaker Bolin biên soạn chọn những tác phẩm giúp giới thiệu giọng thơ ấy, đi cùng tranh của Chi Chung.

Theo Larson, nét riêng của Dickinson là khả năng làm những điều bình thường hiện ra bằng một cách nhìn khác. Hoa, chim, niềm hy vọng, con người, sự sống và cái chết đều có thể được quan sát từ một góc bất ngờ. Trẻ không chỉ gặp một đối tượng, mà còn gặp cách nhà thơ đặt câu hỏi về nó.

Tranh trong ấn bản này có đường nét sáng rõ và màu sắc sống động. Phần giải thích một số từ khó cũng giúp người đọc tiếng Anh lần đầu không bị dừng quá lâu ở những chỗ xa lạ.

Cách dùng từ, cú pháp và dấu câu của Dickinson có thể khác văn xuôi thông thường. Thay vì sửa giọng thơ thành một câu giải thích khô cứng, người lớn có thể đọc chậm, để trẻ nghe những khoảng ngừng rồi cùng nói về hình ảnh gây chú ý nhất. Một bài thơ ngắn vẫn có thể được đọc lại nhiều lần với phát hiện mới.

The Brook — Alfred Tennyson, tranh Charles Micucci

Văn bản của cuốn sách lấy những khổ từ bài thơ dài cùng tên, xuất bản lần đầu năm 1855 trong tập Maud, and Other Poems. Tennyson dùng nhịp nhanh, những âm lặp và từ gợi tiếng động để đem lại cảm giác dòng nước đang chảy, va vào đá rồi cuộn qua bờ.

Đối với trẻ, sức hấp dẫn có thể đến từ việc nghe những âm thanh ấy trước khi hiểu hết từ vựng. Lời thơ không chỉ kể về con suối; cách tổ chức âm tiết còn gợi chuyển động của nước. Đây là dịp để đọc thành tiếng, thử nghe sự khác nhau giữa một đoạn chảy nhẹ và một đoạn nghe có vẻ ríu rít, sôi nổi.

Charles Micucci xây dựng thêm một câu chuyện bằng hình ảnh. Một người cha và con gái cùng khám phá dòng suối. Các mùa đi qua, nhân vật lớn lên, rồi cô gái gặp một chàng trai. Về sau, hai người có gia đình và đưa những đứa con của mình trở lại dòng nước ấy.

Vì vậy, tranh không chỉ lặp lại từng danh từ trong thơ. Nó đưa vào dòng chảy của thời gian và các thế hệ. Dòng suối tiếp tục hiện diện, trong khi đời sống con người thay đổi quanh nó. Trẻ có thể vừa tìm cây, chim, con vật trong từng trang, vừa nhận ra sự nối tiếp giữa các nhân vật.

The Children’s Treasury of Classic Poetry — Nicola Baxter tuyển chọn, Cathie Shuttleworth minh họa

Cuốn tuyển tập này đưa người đọc tới nhiều giọng thơ khác nhau, thay vì chỉ theo một tác giả. Danh sách có những tên tuổi như William Shakespeare, William Blake, Tennyson, Dickinson, Sir Walter Scott, Walt Whitman và Edgar Allan Poe.

Không phải tất cả tác phẩm được viết riêng cho thiếu nhi. Việc tuyển chọn tìm những bài có thể phù hợp với người đọc trẻ, trong đó có nhiều hình ảnh thiên nhiên, động vật và những hành trình giàu tưởng tượng. Bài nguồn nhắc tới “O Captain! My Captain!” và “Eldorado” như các ví dụ về phạm vi đề tài đa dạng.

Larson đánh giá tranh của Cathie Shuttleworth có tác dụng làm lời thơ sinh động và tạo thêm hứng thú khi lật trang. Ông xem đây là lựa chọn cho cha mẹ hoặc giáo viên muốn giới thiệu một dải tác giả rộng hơn, sau khi trẻ đã làm quen với một vài bài ngắn.

Sự đa dạng cũng có nghĩa người lớn nên đọc trước từng bài. Có bài chứa bối cảnh lịch sử hoặc cảm xúc mất mát cần được giải thích phù hợp với độ tuổi. Không nhất thiết dùng cùng một cách đọc cho mọi tác giả trong tuyển tập.

Để cuộc đọc giữ được niềm vui

Điều Larson muốn nhấn mạnh không phải là có đủ năm cuốn trên giá sách, mà là chọn tác phẩm có chất lượng và đến với trẻ bằng hình thức phù hợp. Một bài thơ hay không cần bị giản lược thành lời nói trịch thượng với trẻ; vẻ đẹp của nhịp, hình ảnh và cảm xúc có thể được cảm nhận dần.

Với sách tiếng Anh, gia đình có thể đọc một đoạn ngắn, giải thích từ cần thiết và nói lại ý chính bằng tiếng Việt. Cũng có thể tìm các tuyển thơ tiếng Việt có tranh đẹp để thực hiện một cuộc đọc tương tự. Giá trị nằm ở thời gian cùng chú ý tới ngôn từ và hình ảnh, chứ không nằm ở việc mua đúng một ấn bản bằng mọi giá.

Đọc chậm, cho trẻ chọn trang muốn xem lại và chấp nhận rằng mỗi lần chỉ thích một chi tiết là những cách giữ cuộc gặp với thơ nhẹ nhàng. Khi lời thơ gắn với một khoảnh khắc được chia sẻ, sách có cơ hội trở thành người bạn được tìm lại tự nhiên.

Biên dịch, biên tập theo Walker Larson, The Epoch Times, đăng ngày 31/7/2025, cập nhật ngày 4/8/2025. Tên các ấn bản được giữ bằng tiếng Anh để tiện tra cứu. Hình minh họa trong bài không phải bìa hoặc tranh gốc của các cuốn sách.