Vì sao Chu Đệ từ Minh Thái Tông trở thành Minh Thành Tổ?

Năm Gia Tĩnh thứ 17, tức năm 1538, một hoàng đế nhà Minh đã qua đời hơn một thế kỷ bỗng được đổi miếu hiệu. Đó là Chu Đệ.

Sau khi ông mất vào năm Vĩnh Lạc thứ 22, năm 1424, miếu hiệu của ông vẫn là Thái Tông. Nhưng đến thời Gia Tĩnh, Minh Thế Tông Chu Hậu Thông ra lệnh đổi thành Thành Tổ. Vì sao một vị vua đã mất từ lâu lại từ “Tông” trở thành “Tổ”? Câu chuyện bắt đầu từ những bài vị tổ tiên trong hoàng gia.

Khi hoàng đế qua đời, thần chủ thường được đưa vào Thái miếu. Nhưng nếu triều đại kéo dài hai, ba trăm năm, số hoàng đế ngày một nhiều, liệu có thể tăng mãi số gian miếu? Câu trả lời của người xưa là không. Vì thế mới có chế độ thất miếu, thứ tự Chiêu Mục, phép thiên di thần chủ và những vị tổ không bị dời bài vị. Việc Chu Đệ đổi miếu hiệu liên quan trực tiếp đến hệ thống lễ nghi tông miếu ấy.

Hoàng đế cũng có nơi thờ tổ tiên

Tại một số làng cổ ở Trung Quốc ngày nay vẫn còn từ đường. Bài vị tổ tiên được thờ ở giữa; vào lễ tết hoặc các kỳ tế xuân, thu, người trong họ hành lễ theo thứ bậc. Hoàng gia cũng có tông miếu, với cấp bậc cao nhất của quốc gia là Thái miếu.

Thiên Vương chế trong Lễ ký nêu rằng thiên tử có bảy miếu, gồm ba Chiêu, ba Mục và miếu Thái Tổ. Thái Tổ ở giữa, những đời sau xếp theo thứ tự Chiêu Mục. Chư hầu có năm miếu, gồm hai Chiêu, hai Mục và miếu Thái Tổ; dưới nữa, đại phu có ba miếu, sĩ có một miếu. Số đời tổ tiên được tế tự cũng là một phần của quy định về thân phận và cấp bậc.

Chiêu Mục là gì?

Đây là một khái niệm quan trọng trong chế độ tông pháp cổ đại. Các thế hệ tổ tiên được chia thành hai phía của thủy tổ: một đời là Chiêu, đời kế tiếp là Mục, rồi lại Chiêu, cứ thế luân phiên.

Trong Chu lễ, một công việc của Tiểu tông bá là phân biệt thứ tự Chiêu Mục trong tông miếu. Lấy Thái Tổ hoặc thủy tổ làm chuẩn, bên trái là Chiêu, bên phải là Mục, nên còn gọi là chế độ tả Chiêu hữu Mục.

Khi áp dụng vào từ đường dân gian, thủy tổ ở giữa; các đời thứ nhất, ba, năm ở phía trái, gọi là Chiêu; các đời thứ hai, bốn, sáu ở phía phải, gọi là Mục.

Thiên Tế thống trong Lễ ký giải thích rằng Chiêu Mục giúp phân biệt thứ tự cha con, xa gần, lớn nhỏ, thân sơ, để không bị rối loạn. Bề ngoài là cách đặt bài vị, nhưng phía sau là vấn đề danh phận.

Khi tổ tiên ngày một nhiều

Đến đời thứ tám, thứ chín hay thứ mười, nếu chỉ có bảy miếu, thần chủ của các vị vua mới mất sẽ được đặt ở đâu? Vấn đề này dẫn đến phép “thiêu”, chữ Hán viết là 祧.

Theo chế độ tông miếu, thần chủ của tổ tiên quá xa, vượt quá số thế hệ được thờ trong chính miếu, được chuyển khỏi thứ tự tế tự hiện hành. Vì vậy, sử sách thường bàn việc một vị tổ đã đến lúc được dời thần chủ hay chưa.

Tuy nhiên, có những vị tổ không bị dời bài vị. Quan trọng nhất là vị khai quốc, thường được xem là “bách thế bất thiên”: dù trải qua bao nhiêu đời, địa vị ấy không thay đổi. Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương là một ví dụ.

Nhưng đối với Chu Đệ, nhà Minh lại gặp một vấn đề khác.

Tranh luận vì một bài vị

Chu Đệ không phải người sáng lập nhà Minh. Người khai quốc là cha ông, Chu Nguyên Chương. Vì vậy, sau khi Chu Đệ qua đời, con trai là Chu Cao Sí đặt miếu hiệu cho ông là Thái Tông.

Hơn một thế kỷ sau, Gia Tĩnh lên ngôi. Ông không phải con của vị vua tiền nhiệm Minh Vũ Tông mà là một phiên vương thuộc nhánh bên kế thừa ngôi báu. Cha ruột ông là Hưng Hiến vương Chu Hựu Nguyên.

Sau khi lên ngôi, Gia Tĩnh luôn muốn nâng địa vị lễ nghi của cha ruột. Từ đó nảy sinh cuộc tranh luận nổi tiếng gọi là Đại lễ nghị.

Ban đầu, tranh luận xoay quanh việc ông phải gọi ai là cha. Minh Vũ Tông mất không có con, người em họ Chu Hậu Thông được đưa lên kế vị. Dương Đình Hòa, Lễ bộ Thượng thư Mao Trừng và những người khác cho rằng ông đã kế thừa đại thống thì phải tôn Minh Hiếu Tông làm “hoàng khảo”, còn cha ruột Hưng Hiến vương chỉ được gọi là “hoàng thúc phụ”.

Gia Tĩnh không chấp nhận, chất vấn rằng cha mẹ ruột lẽ nào có thể thay đổi như vậy. Tiến sĩ Trương Thông sau đó dâng sớ, chủ trương kế thừa ngôi vua không có nghĩa là trở thành người nối dõi của Hiếu Tông.

Vấn đề tiếp theo là: nếu cha ruột được gọi là hoàng khảo, ông phải được hưởng danh phận và nghi lễ tế tự thế nào? Cuộc tranh luận về cách gọi cha vì vậy dần lan sang chế độ Thái miếu.

Gia Tĩnh trước hết truy tôn cha là Hiến hoàng đế, rồi xây Thế miếu riêng trong cung để thờ. Năm Gia Tĩnh thứ tư đã có đề nghị đưa Hiến hoàng đế vào Thái miếu, nhưng ngay cả Trương Thông và Quế Ngạc, những người ủng hộ Gia Tĩnh nhận cha ruột trước đó, cũng thấy không phù hợp. Hầu như không có triều thần tán thành; cuối cùng chỉ lập miếu riêng trong hoàng thành.

Việc ấy không đơn thuần là tìm chỗ trống đặt bài vị. Thay đổi vị trí thần chủ cũng đồng nghĩa xác định lại danh phận của tổ tiên trong dòng tông thống. Vì thế, mỗi phương án của Thế Tông đều khiến quan Lễ bộ và Hàn lâm viện viện dẫn Chu lễ, Lễ ký cùng chế độ Hán, Đường, Tống để tranh luận.

Bước ngoặt năm 1538

Đến năm Gia Tĩnh thứ 17, tình thế đã thay đổi. Sau hơn mười năm Đại lễ nghị, Dương Đình Hòa đã rời triều đình; Dương Thận và nhiều người phản đối bị đánh trượng hoặc giáng chức.

Thế Tông quyết đưa cha ruột vào Thái miếu và đề xuất đổi miếu hiệu Chu Đệ từ Thái Tông thành Thành Tổ. Lần này, Nghiêm Tung đứng ra viện dẫn chế độ tông miếu qua các triều đại, lập luận rằng Chu Đệ tiến hành Tĩnh Nan, định đô ở Bắc Kinh, công nghiệp có thể sánh với việc mở nền, nên được nâng lên hàng “Tổ”.

Theo Minh sử, các quan phụ trách lễ nghi không dám trái ý. Tháng chín năm Gia Tĩnh thứ 17, triều đình chính thức đổi Thái Tông thành Thành Tổ, đồng thời đặt miếu hiệu Duệ Tông cho Hưng Hiến vương.

Chu Đệ từ đó trở thành Minh Thành Tổ, có địa vị đặc biệt hơn trong tông miếu. Cha ruột Gia Tĩnh, với danh vị Duệ Tông Hiến hoàng đế, chính thức được thờ trong Thái miếu, bài vị đặt trước Minh Vũ Tông.

Nhà Minh từ đó có hai hoàng đế mang miếu hiệu “Tổ”: Thái Tổ Chu Nguyên Chương và Thành Tổ Chu Đệ. Đằng sau sự thay đổi là cả hệ thống tông thống và quy định dời thần chủ.

Vì sao chữ “Tổ” quan trọng?

Người xưa có cách nói “Tổ hữu công, Tông hữu đức”. “Tổ” thường dành cho vị mở nền hoặc được nhìn nhận là có công khai sáng lớn. Nâng Chu Đệ từ Thái Tông lên Thành Tổ cũng là trao cho ông địa vị đặc biệt trong lễ chế.

Nếu vị khai quốc không bị dời bài vị thì những hoàng đế đời sau có công nghiệp đặc biệt lớn có thể được hưởng địa vị tương tự hay không? Lịch sử đã có trường hợp như vậy. Những vị được xem là có công tái tạo hoặc mở nền cũng có thể được dành vị trí đặc biệt trong tông miếu.

Miếu hiệu Thánh Tổ của Khang Hy là một ví dụ khác. Ung Chính cho rằng tuy Khang Hy là người kế thừa, nhưng xét công nghiệp lại mang ý nghĩa khai sáng, nên không chỉ được gọi là “Tông” như một vị vua nối ngôi thông thường.

“Tổ” và “Tông”, vì vậy, không đơn thuần là tên gọi. Chúng còn gắn với cách một triều đại lý giải lịch sử của chính mình.

Nguồn: The Epoch Times — https://www.epochtimes.com/b5/26/10/2/n14862070.htm
Tài liệu được bài nguồn tham khảo: Lễ ký, các thiên Vương chế, Tế thống, Tế nghĩa; Chu lễ; Minh sử, phần Lễ chí.