Khám phá lại nghệ thuật đất nung tráng men của gia tộc Della Robbia tại Met

Khoảng năm 1440, nhà điêu khắc Italy Luca della Robbia, khi ấy đã thành danh, đưa ra một sáng tạo làm thay đổi nghệ thuật Florence: lớp men chứa thiếc đem màu sắc và độ bóng cho tượng đất nung. Theo tác giả bài nguồn, những bức tượng bằng đồng hoặc cẩm thạch trước đó thường đơn sắc và có giá rất cao.

Ngoài việc tạo màu, lớp men của Della Robbia còn giúp tượng đất nung chống chịu thời tiết. Những tác phẩm lớn cũng có thể được đúc thành nhiều phần bằng các khuôn khác nhau, thuận tiện mang đi, giảm chi phí vận chuyển rồi lắp lại mà đường nối khó nhận thấy.

Luca della Robbia (sinh năm 1399 hoặc 1400, mất năm 1482) giữ bí mật công thức men, chỉ truyền cho cháu trai Andrea (1435–1525). Andrea cùng năm người con sau đó hoàn thiện truyền thống nghệ thuật của gia đình trong các xưởng chế tác tới giữa thế kỷ 16.

Trong A World History of Art, hai học giả Hugh Honour và John Fleming nhận xét những phù điêu đất nung tráng men của Luca tỏa ra vẻ tĩnh tại nhờ lối lý tưởng hóa giản dị. Bảng màu thường chỉ gồm nền xanh trời, hoa và quả; các nhân vật khoác nếp áo theo phong cách cổ điển được để trắng, tạo ấn tượng sáng trong như ở cõi trời.

Tác phẩm thời kỳ đầu của Andrea mang phong cách người chú. Về sau, ông phát triển sở trường làm phù điêu nổi cao, diễn tả nhân vật tự nhiên và giàu cảm xúc.

Đất nung tráng men Della Robbia tại Mỹ

Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ở New York (The Met) lưu giữ bộ sưu tập đất nung tráng men Della Robbia lớn nhất tại Mỹ, trải qua ba thế hệ gia tộc. Triển lãm mới Rediscovering Della Robbia at The Met giới thiệu 12 tác phẩm điêu khắc Italy thời Phục hưng, từ đồ thờ riêng, tượng nhỏ trong nhà đến bệ thờ lớn.

Một điểm nhấn là món quà từ bộ sưu tập Dick Wolf: một vòm bán nguyệt rực sáng mang tên Mystic Mandorla. Triển lãm còn trưng bày huy chương chân dung vua François I của Pháp, bức chân dung người đương thời duy nhất còn lại do gia tộc Della Robbia thực hiện.

Lần đầu sau 70 năm, 33 phần ghép của bệ thờ Đức Mẹ Thăng Thiên, còn gọi là bệ thờ Marquand, do Andrea della Robbia làm, được đưa ra trưng bày sau đợt bảo tồn gần đây. Tác phẩm mới được bảo tồn một phần; một video mô phỏng cho thấy 66 mảnh đất nung tráng men ban đầu có thể đã ghép với nhau như một trò xếp hình.

Nghệ thuật của gia tộc này còn ảnh hưởng tới việc nghiên cứu lịch sử mỹ thuật tại các trường đại học Mỹ, bắt đầu từ chính bệ thờ Marquand. Năm 1882, doanh nhân kiêm nhà sưu tập Henry G. Marquand tặng The Met bệ thờ Đức Mẹ Thăng Thiên, khi đó ông tin là tác phẩm của Luca. Cao khoảng 10 feet, tức hơn ba mét, đây là tác phẩm nghệ thuật Phục hưng Italy quan trọng nhất trong bộ sưu tập của The Met vào thời điểm ấy.

Con trai ông, Allan, nghiên cứu toàn diện bệ thờ, gồm cả những chỗ được phục chế trong thế kỷ 19. Ông phát hiện tác giả thực sự là Andrea, cháu trai Luca. Sự say mê tác phẩm đưa Allan tới việc biên soạn danh mục tám tập về nghệ thuật gia tộc Della Robbia; The Met cho biết bộ sách đến nay vẫn chưa có công trình nào vượt qua. Allan thuộc nhóm sử gia nghệ thuật đầu tiên đưa lịch sử mỹ thuật vào chương trình đại học Mỹ, và sau này trở thành giám đốc đầu tiên của Bảo tàng Nghệ thuật Đại học Princeton.

Bệ thờ Marquand

Theo The Met, một tu viện dòng Francis ở phía nam Florence từng đặt làm bệ thờ Đức Mẹ Thăng Thiên. Những phần đất nung đã được bảo tồn gồm khung kiến trúc phong cách cổ điển: hai thiên thần nâng vương miện Đức Mẹ trên vòm bán nguyệt, bảy đầu thiên thần nhỏ xếp dọc diềm ngang, và cột hoa văn kiểu Corinth ở hai bên cảnh thờ.

Trong phần chính, bốn thiên thần chơi nhạc loan báo biến cố trên thiên giới. Ngôi mộ Đức Mẹ ở phía dưới trung tâm được trang trí bằng hoa hồng và hoa loa kèn, những biểu tượng gắn với Đức Mẹ. Một trong bốn vị thánh dòng Francis ngước nhìn với lòng kính mến về phía Đức Mẹ; hình tượng của bà hiện vắng mặt trên bệ thờ, có lẽ đang chờ bảo tồn trong kho của bảo tàng.

Tự nhiên mà vẫn mang ý nghĩa thiêng liêng

Tượng Đức Mẹ và Hài nhi (còn gọi là Lehman Madonna) cho thấy tài năng Andrea trong việc diễn tả cảm xúc và cử chỉ rất người trong một khung cảnh tôn giáo. Nhờ đó, người xem dễ đồng cảm với tình mẹ con mà vẫn nhận ra ý nghĩa thiêng liêng của hai nhân vật. Hài nhi bụ bẫm có ánh nhìn tự tin, một tay đưa lên chúc phúc, tay kia nắm lấy áo như trẻ nhỏ vẫn làm. Khóe môi hơi cong và những lọn tóc mềm là các chi tiết tự nhiên rất tinh tế.

Andrea còn quan sát kỹ cách người mẹ giữ con: một bàn tay Đức Mẹ xòe ngón đỡ thân, tay kia giữ chân để em bé không trượt khỏi vòng tay. Hào quang quanh đầu nhắc người xem đây là cảnh thiêng. Phía trên, các thiên thần bao quanh Thiên Chúa, người trang nghiêm nhìn xuống hai mẹ con và dang tay; ngay dưới là chim bồ câu tượng trưng Chúa Thánh Thần.

Cùng khoảng thời gian ấy, Andrea làm vòm bán nguyệt Tổng lãnh thiên thần Michael cho lối vào nhà thờ San Michele Arcangelo tại thị trấn Faenza, giữa Bologna và Ravenna. Vị thiên thần mặc giáp, cầm kiếm; trên cán cân công lý, ông cân hai linh hồn người quá cố đang khẩn cầu thương xót. Nghệ thuật điêu khắc của Andrea đem lại cho hình tượng vừa vẻ chỉ huy vừa sự điềm tĩnh.

Tháng 7/2008, vòm tượng rơi khỏi vị trí trưng bày trong bảo tàng. Quá trình bảo tồn công phu bao gồm đắp phần khuyết và tô màu phục hồi. Tai nạn giúp các nhà bảo tồn thấy dấu ngón tay, dấu dụng cụ và hiểu thêm cấu tạo tác phẩm. Việc tái tạo lớp men Della Robbia rất khó; công việc hoàn thành năm 2016.

Trái cây, hoa lá và rau củ trong biểu tượng tôn giáo

Giovanni (1469–1529), con trai Andrea, làm vòm Mystic Mandorla vừa gia nhập bộ sưu tập The Met nhờ quà tặng từ Dick Wolf. Ông tạc hai thiên thần nhỏ và bốn thiên thần nâng một mandorla màu vàng, vầng hào quang hình hạnh nhân thường bao quanh Đức Mẹ trong tranh về sự thăng thiên của bà.

Giovanni bao quanh tác phẩm bằng trái cây, hoa lá và rau củ, các họa tiết lặp lại trong nghệ thuật đất nung tráng men của gia tộc. Có chanh, nho, dưa chuột, mộc qua và quả thông. Theo Bảo tàng Victoria & Albert ở London, chanh tượng trưng sự cứu rỗi, nho và dưa chuột gợi sự phục sinh, còn mộc qua và quả thông biểu thị đức hạnh và sự bất tử.

Ý nghĩa các họa tiết bắt nguồn từ nhiều thế kỷ trước. Pliny (khoảng năm 24–79 sau Công nguyên) từng chú ý khả năng cây mộc qua mọc từ cành giâm, vì vậy nó gợi sự bất tử. Chùm nho tượng trưng rượu mà Chúa Jesus dùng trong Bữa Tiệc Ly. Cây chanh sinh trưởng dưới ánh nắng đầy đủ; cùng với quan niệm truyền thống rằng quả chanh có công dụng chữa lành, đặc biệt giải độc, điều đó đưa nó thành biểu tượng cứu rỗi.

The Met viết rằng tượng Della Robbia từng được ca ngợi là “gần như vĩnh cửu”; ngày nay nhiều tác phẩm vẫn rực rỡ như khi vừa ra khỏi lò nung năm thế kỷ trước. Thăm triển lãm có thể ví như trở về Florence thời Phục hưng để chứng kiến nghệ thuật đất nung tráng men ra đời.

Triển lãm Rediscovering Della Robbia at The Met tại New York kéo dài đến ngày 17/1/2028. Thông tin tham quan có trên trang triển lãm của The Met.

Theo bài của Lorraine Ferrier trên Đại Kỷ Nguyên tiếng Anh, ngày 30/9/2026.