Bình luận: AI có làm giảm giá trị của thế giới thực?

Bài bình luận của Jeffrey A. Tucker, đăng trên The Epoch Times. Các lập luận, dự báo và cách đánh giá AI dưới đây là quan điểm của tác giả.

Thực tế kinh tế chứa nhiều nghịch lý: những kết quả bất ngờ đi ngược điều ta có thể dự đoán theo trực giác. Ví dụ nổi bật là một cải tiến giúp sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn. Trực giác cho rằng nhờ đó người ta dùng ít tài nguyên hơn; thực tế thường đi theo chiều ngược lại.

Đây được gọi là nghịch lý Jevons, xuất phát từ tranh luận nổi tiếng về động cơ hơi nước. Nó khiến việc sử dụng than hiệu quả hơn trước, dẫn tới dự đoán rộng rãi rằng ngành than sẽ giảm mạnh nhu cầu sản xuất. Nhà kinh tế Jevons lại nói nhu cầu than sẽ tăng vọt vì mỗi đơn vị than trở nên có giá trị hơn trong công việc mà nó phục vụ.

Ông đã đúng. Bài học ấy có thể áp dụng ở nhiều mặt đời sống. Đôi khi điều mà ta tưởng bị đe dọa bởi một cải tiến gần như thay thế nó lại trở nên giá trị hơn bao giờ hết.

Hàng giả và giá trị của hàng thật

Hãy xét hàng xa xỉ giả: giày Nike, phụ kiện Gucci, hành lý và túi Louis Vuitton, đồng hồ Rolex… Một nền kinh tế toàn cầu lớn dựa vào những món giả ấy. Không thương hiệu riêng lẻ nào có thể dẹp sạch chúng. Tôi từng tới những thành phố ở Thổ Nhĩ Kỳ, nơi cửa hàng thật và giả vui vẻ bán những món trông giống nhau nhưng có giá khác biệt rất lớn.

Theo cách nhìn của tôi, các nhà kinh tế nghiên cứu hiện tượng này nhiều năm và kết quả thực nghiệm gần như luôn giống nhau: hàng giả không làm giảm giá trị hàng thật; tác động định giá đi theo chiều ngược lại. Giá hàng thật tăng, đó là lý do các thương hiệu xa xỉ hiểu rằng không nên trấn áp bằng bàn tay quá nặng.

Vì sao có thể như vậy? Hàng giả quảng bá thương hiệu theo hai hướng. Nó làm tên tuổi được biết rộng hơn. Việc những công ty khác dành thời gian và nguồn lực bắt chước bản gốc cũng phát tín hiệu thị trường rằng bản gốc đáng được sao chép. Người đủ khả năng mua hàng thật vì thế càng tìm kiếm, xác thực và khoe việc sở hữu nó.

Kết quả cuối cùng, theo lập luận này: hàng thật trở nên giá trị hơn.

Coca-Cola nhận ra điều ấy từ những năm đầu hoạt động cuối thế kỷ XIX. Dù công thức nổi tiếng được giữ bí mật, vẫn có nhiều bên bắt chước. Công ty tìm cách ngăn hàng giả bằng các biện pháp trấn áp và kỹ thuật mới, như chai đẹp mà nhà máy khác thời đó không làm giống được. Trong lúc ấy, nhu cầu Coca-Cola tiếp tục tăng. Những bên bắt chước góp phần nuôi câu chuyện về thương hiệu qua nhiều thập niên. Cuối cùng, khẩu hiệu “hàng thật” chiếm vị trí trung tâm trong thông điệp tiếp thị.

Ngày nay, ở Trung Quốc và nhiều nơi khác có những xưởng hội họa lớn chuyên tái tạo tranh của các bậc danh họa xưa. Các xưởng và nhu cầu sản phẩm tiếp tục tăng mà không làm giảm giá trị bản gốc. Tôi cho rằng tác động còn ngược lại: việc bắt chước và làm giả là tín hiệu khiến nhu cầu tập trung vào thứ đang được bắt chước.

Điều gì vẫn thuộc về con người?

Đó là lý do tôi kể những ví dụ này trước khi nói về trí tuệ nhân tạo, siêu trí tuệ, hay bất cứ tên gọi nào dành cho nó. Chỉ vài năm sau khi được triển khai, theo tôi có khả năng phần lớn chữ mà người ta đọc trong một ngày thông thường đang do máy tạo ra. Video và phim cũng chịu ảnh hưởng tương tự; công cụ AI đóng vai trò lớn trong quảng cáo và sản xuất âm nhạc.

Điều ấy gây lo âu về sự tồn tại của giới sáng tạo: liệu họ có bị thay thế hoàn toàn? Nhà xuất bản khó phân biệt đâu là sản phẩm thật, đâu là sản phẩm xác thực. Tuần trước xuất hiện tin một cuốn sách được xem xét cho giải thưởng hóa ra là văn bản do AI tạo. Đó là điều gây mất mặt cho những người liên quan.

Các cải tiến này rõ ràng tạo vấn đề đáng lo cho cộng đồng sáng tạo. Nhưng hãy nhớ AI mạnh nhất ở đâu: công việc thường lệ, tự động hóa, tiết kiệm thời gian và tài nguyên. Càng dùng AI theo cách ấy, người ta càng cảm thấy như một phép màu. Việc mất hàng tháng cách đây vài năm nay chỉ cần vài phút.

Theo quan điểm của tôi, AI không thể tư duy sáng tạo, đưa ra phán đoán sâu sắc, tiếp cận trí tưởng tượng chân thực hay thực hành ý thức đạo đức. Khi hành xử như có thể làm những điều ấy, nó chỉ đang bắt chước con người. Tôi tin tâm trí con người vẫn có lợi thế trong tia sáng sáng tạo, việc nảy sinh ý tưởng mới và chuyển tải cảm xúc sâu sắc từ trải nghiệm yêu thương, sợ hãi, kinh hoàng, ghen tuông, giận dữ, bi cảm và sự đồng cảm hy sinh.

Nói cách khác, sản phẩm chân thực từ sức sáng tạo con người vẫn có giá trị trong một thế giới đầy nội dung AI chất lượng thấp, cũng như những sản phẩm AI gây ấn tượng.

Tôi kỳ vọng thành tựu thực sự của con người sẽ đi theo hướng của các ví dụ trước. Như than trở nên giá trị hơn sau động cơ hơi nước và túi Louis Vuitton thật tăng giá, bản giả không giảm giá trị bản thật mà tạo thêm nhu cầu mạnh về sự xác thực. Theo cách so sánh này, công nghệ giúp sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn cũng có thể tăng nhu cầu về tài nguyên đó.

Sự điều chỉnh trong nghề sáng tạo

Điều ấy không có nghĩa AI sẽ không phá hủy nhiều việc làm, nhất là các công việc dựa vào tính toán và nhiệm vụ thường lệ. Nhiều việc trong số ấy sẽ biến mất. Nhưng chúng ta đã bắt đầu chán video AI thiếu tia sáng sáng tạo; hình ảnh AI với đặc trưng riêng cũng đã trở nên nhàm.

Mọi điều đó đòi hỏi thích nghi với thực tế mới. Dẫu vậy, tôi kỳ vọng dàn nhạc giao hưởng thực sẽ trở lại, tranh sơn dầu thật đạt mức nổi tiếng mới và cây bút thực sự điêu luyện nhận nhu cầu cao hơn.

Khi đủ khả năng và có lựa chọn, người ta muốn hàng thật thay vì hàng giả.

Hãy nghĩ tới đại phong cầm trong một thánh đường. Đó là trải nghiệm bằng cả cơ thể, không gì giống nó. Người ta có thể nghe bản thu ở nhà, nhưng đó chỉ là bản mô phỏng nhạt hơn; tệp số trên điện thoại còn xa hơn nữa, rồi bản AI dựng một tác phẩm giả phong cách Bach càng xa hơn. Càng rời khỏi hình thức biểu đạt nền tảng—thiên tài của tâm trí con người kết hợp với cách hiện thực hóa bằng vật chất—trải nghiệm càng ít cuốn hút tinh thần.

Tôi cho rằng thị trường sẽ phát triển cơ chế tinh vi hơn để chứng nhận và báo hiệu sự xác thực của con người, như thương hiệu xa xỉ dùng hình ảnh ba chiều và xác minh blockchain để phân biệt thật giả. Ta đã thấy chứng nhận “do con người làm” và theo dõi nguồn gốc xuất hiện, được trả giá cao hơn. Theo tôi, nguyên nhân không phải hoài niệm mà là nhu cầu sâu xa được kết nối với ý thức chân thực.

Các nghề sáng tạo sẽ phân thành hai hướng: người dùng AI như động cơ hơi nước cho tâm trí, giải phóng năng lực riêng để làm những tác phẩm mang dấu ấn con người không thể nhầm lẫn; và người giao hoàn toàn cho thuật toán, rồi bị nhấn chìm trong chính dòng nội dung chất lượng thấp mà thị trường từ chối.

Những người thắng lợi về kinh tế sẽ hiểu AI bổ trợ thay vì thay thế sáng tạo. Nó xử lý sản xuất thường lệ, trong khi phán đoán con người, dũng khí đạo đức và chiều sâu tưởng tượng trở thành những nguồn lực khan hiếm, có giá trị nhất.

Theo cách tôi vận dụng nghịch lý Jevons, hiệu quả không làm giảm giá trị mà cho thấy thứ gì thực sự khan hiếm. Khi AI khiến sản phẩm tầm thường dồi dào và ít tốn kém, nó đồng thời làm nổi rõ sự hiếm có của thấu hiểu chân thực, nỗi đau được chuyển thành nghệ thuật và tình yêu thể hiện qua hy sinh sáng tạo.

Tôi không cho rằng chúng ta đang đi tới tương lai mà thế giới thực mất giá do bản mô phỏng nhân tạo. Tôi tin sự xác thực sẽ trở thành thứ xa xỉ cao nhất: điều không máy nào chế tạo, thuật toán nào tối ưu hay bản giả nào tái tạo được. Và nghịch lý ấy có thể là tín hiệu kinh tế đầy hy vọng nhất.

Quan điểm trong bài là của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của The Epoch Times.

Jeffrey A. Tucker / The Epoch Times
Nguồn: Will AI Devalue the Real World?.