Yo-Yo Ma: Từ những ô nhịp Bach đầu tiên đến nhịp cầu âm nhạc giữa các nền văn hóa

Từ cậu bé học những ô nhịp Bach đầu tiên với cha đến nghệ sĩ biểu diễn trên khắp thế giới, Yo-Yo Ma đã dành cuộc đời cho cây đàn cello và những cuộc gặp gỡ giữa các nền văn hóa.

Bản dịch đầy đủ phần nội dung chính bài “Một cây đàn làm kinh ngạc thiên hạ: cuộc đời huyền thoại của Yo-Yo Ma”, tác giả Mặc Xuyên (墨川), Đại Kỷ Nguyên; trang nguồn ghi đăng ngày 3/11/2026 và cập nhật ngày 5/11. Những sự kiện năm 2024 dưới đây là câu chuyện hồi cố.

Ngày 7/12/2024, trong Nhà thờ Đức Bà Paris, một người đàn ông gốc Hoa tóc đã bạc ngồi trên chiếc ghế ở một bên nhà thờ, ôm cây cello. Khi vĩ nhẹ nhàng lướt trên dây đàn, giai điệu Bach vang lên, ngân trong công trình đã có lịch sử hơn 800 năm.

Năm năm trước đó, Nhà thờ Đức Bà Paris bị hỏa hoạn; ngọn tháp nổi tiếng đổ sập trong lửa. Những hình ảnh truyền hình khi ấy khiến nhiều người đau lòng. Pháp sau đó tiến hành công cuộc trùng tu quy mô lớn. Sau hơn năm năm nỗ lực, nhà thờ mở cửa trở lại vào tháng 12/2024. Tối hôm ấy, Pháp tổ chức một buổi hòa nhạc lớn với sự tham gia của nhiều nghệ sĩ danh tiếng thế giới.

Người nghệ sĩ ngồi chơi Bach trong nhà thờ là danh cầm cello Yo-Yo Ma, khi ấy 69 tuổi.

Buổi biểu diễn có một mối duyên đặc biệt với ông. Yo-Yo Ma sinh tại Paris năm 1955. Năm bốn tuổi, ông bắt đầu học cello với cha; trong những tác phẩm đầu tiên ông tập có các tổ khúc cello của Bach. Gần 70 năm sau, cậu bé gốc Hoa ngày nào ôm cây đàn nhỏ luyện tập trở về thành phố nơi mình chào đời, cùng âm nhạc Bach đã đi theo phần lớn cuộc đời.

Mỗi ngày, cha dạy hai ô nhịp Bach

Yo-Yo Ma sinh ngày 7/10/1955 tại Paris, có cha mẹ đều là người Trung Quốc. Cha ông, Mã Hiếu Tuấn, là nghệ sĩ violin và nhà giáo dục âm nhạc; mẹ ông, Lư Nhã Văn, giỏi thanh nhạc. Có cha mẹ đều là nhạc sĩ, ông được tiếp xúc với nhiều nhạc cụ từ nhỏ.

Chị gái Mã Hữu Thừa cũng học nhạc từ bé. Cha dạy hai chị em rất nghiêm, yêu cầu không chỉ luyện đàn mà còn học văn hóa Trung Hoa. Sau này Yo-Yo Ma nhớ lại, cha có tư tưởng truyền thống và đặc biệt nghiêm túc trong giảng dạy: chỗ nào chơi chưa đúng phải tập lại nhiều lần cho đến khi đạt.

Khoảng ba, bốn tuổi, ông đã tiếp xúc với piano, violin và một số nhạc cụ khác, cuối cùng chọn cello. Nhưng cây cello tiêu chuẩn gần như cao hơn một đứa trẻ bốn tuổi. Cha chuẩn bị cho con một cây đàn nhỏ, bắt đầu từ cách giữ đàn và kéo vĩ cơ bản nhất.

Năm 1962, gia đình chuyển đến New York. Yo-Yo Ma chưa đầy bảy tuổi nhưng đã có vài năm kinh nghiệm biểu diễn. Cha mẹ muốn các con tiếp tục được giáo dục âm nhạc tốt hơn tại New York. Không lâu sau khi đến Mỹ, cậu nhận được một cơ hội hiếm có.

Bảy tuổi biểu diễn trước Tổng thống Kennedy

Nghệ sĩ violin nổi tiếng Isaac Stern ở New York nghe nói về hai chị em gốc Hoa vừa đến từ Paris, còn nhỏ nhưng chơi đàn rất giỏi, liền tới nghe. Ông đánh giá cao tài năng của cả hai và bắt đầu giúp tìm cơ hội biểu diễn.

Tháng 11/1962, New York tổ chức hòa nhạc gây quỹ cho Trung tâm Văn hóa Quốc gia; Yo-Yo Ma cùng chị được mời tham gia. Trong số khách có Tổng thống John F. Kennedy và cựu Tổng thống Dwight D. Eisenhower. Người giới thiệu hai chị em là nhạc trưởng Leonard Bernstein.

Sau lời giới thiệu của Bernstein, Yo-Yo Ma bảy tuổi ngồi ôm cello, chị Mã Hữu Thừa đệm piano bên cạnh. Dù còn nhỏ, cả hai biểu diễn thành thạo, kỹ thuật điêu luyện, được khán giả vỗ tay nhiều lần.

Buổi biểu diễn để lại những thước phim truyền hình quý mà ngày nay vẫn có thể tìm trên mạng. Trong hình, Yo-Yo Ma đeo kính, vẻ mặt nghiêm túc; ngoài tuổi còn rất nhỏ, diện mạo không khác nhiều so với danh cầm nổi tiếng sau này.

Buổi diễn khiến giới âm nhạc Mỹ bắt đầu chú ý đến ông. Năm 1964, ông lên chương trình truyền hình “The Tonight Show”, thể hiện tài năng trước khán giả cả nước. Khi chưa đầy mười tuổi, ông đã được nhiều người gọi là thần đồng âm nhạc.

Ở tuổi 16, ông muốn đi học đại học

Tài năng của Yo-Yo Ma được công nhận từ sớm. Khi bước vào tuổi thiếu niên, ông học với nghệ sĩ cello Leonard Rose tại Trường Juilliard ở New York, kỹ thuật ngày càng trưởng thành. Theo suy nghĩ thông thường, bước tiếp theo hẳn là chuyên tâm trở thành nhạc sĩ chuyên nghiệp, tiếp tục đào tạo và biểu diễn để tiến tới hàng ngũ bậc thầy.

Nhưng chính ông lại do dự. Từ nhỏ luyện đàn, cuộc sống hầu như xoay quanh âm nhạc. Dù từng gặp nhiều nhân vật quan trọng và đi nhiều nơi, ông biết ít về thế giới ngoài âm nhạc. Ông muốn đi đại học như những người trẻ khác, đọc những cuốn sách khác nhau, kết bạn với những người không phải nhạc sĩ và tìm hiểu thêm thế giới.

Năm 1972, ở tuổi 16, ông vào Đại học Harvard. Ngoài âm nhạc, ông đặc biệt quan tâm nhân học và theo học các môn khoa học nhân văn khác. Vì sao các dân tộc có tập quán khác nhau? Con người hình thành văn hóa của mình thế nào? Những câu hỏi ấy cuốn hút ông. Nhiều năm sau, ông vẫn nhớ kiến thức đại học đã lần đầu cho mình cơ hội nhìn thế giới rộng hơn.

Đúng lúc sự nghiệp sắp mở ra, sức khỏe gặp vấn đề. Yo-Yo Ma bị vẹo cột sống nặng, bác sĩ khuyên phẫu thuật. Với một nghệ sĩ cello, không ai có thể bảo đảm sau mổ ông sẽ trở lại trạng thái ban đầu. Trong nhiều tháng sau ca mổ, ông không thể chơi đàn bình thường, chỉ có thể nghỉ ngơi. May mắn, ông hồi phục tốt và trở lại sân khấu.

Từ đó, sự nghiệp biểu diễn phát triển thuận lợi. Năm 1978, ông nhận giải Avery Fisher, một giải thưởng quan trọng của âm nhạc cổ điển Mỹ. Sau đó, ông lần lượt thu âm tác phẩm của Bach, Beethoven, Brahms, Dvořák và hợp tác với các dàn nhạc giao hưởng lớn trên thế giới. Bản thu các tổ khúc cello Bach đem lại cho ông giải Grammy đầu tiên, thuộc kỳ giải năm 1985. Đến thập niên 1990, ông đã là một trong những nghệ sĩ cello được yêu thích nhất trên thế giới.

Tỳ bà Trung Hoa hòa tấu cùng nhạc cụ Ba Tư

Sở thích âm nhạc của Yo-Yo Ma rất rộng. Được đào tạo cổ điển phương Tây từ nhỏ, sau đó ông thử sức với jazz, bluegrass, âm nhạc Brazil và tham gia nhạc phim. Năm 2000, “Ngọa hổ tàng long” của đạo diễn Lý An ra mắt; nhạc phim do Đàm Thuẫn sáng tác có những giai điệu cello do ông biểu diễn.

Năm 1998, ông lập Dự án Con đường Tơ lụa, Silkroad Project. Ông từng tìm hiểu lịch sử con đường thương mại cổ nối Trung Quốc, Trung Á, Ba Tư và châu Âu. Theo chân thương nhân mang tơ lụa, đồ sứ và gia vị, âm nhạc cùng nhạc cụ các nơi cũng được truyền đi. Ông tự hỏi: nếu mời những nhạc sĩ từ các vùng ấy ngồi lại cùng biểu diễn thì điều gì sẽ xuất hiện?

Ông bắt đầu mời nhạc sĩ nhiều nước hợp tác. Nghệ sĩ tỳ bà nổi tiếng Ngô Man từ Trung Quốc tham gia, nghệ sĩ đàn kamancheh Kayhan Kalhor từ Iran cũng đến; sau đó có nhạc sĩ Syria, Tây Ban Nha và những nơi khác. Dàn nhạc Silkroad về sau lưu diễn khắp thế giới và giành giải Grammy.

Một cây cello đi qua sáu châu lục

Bach là nhà soạn nhạc ông bắt đầu học từ bốn tuổi, khi cha mỗi ngày dạy hai ô nhịp. Có lẽ cậu bé khi ấy không ngờ mấy chục năm sau mình sẽ mang những giai điệu quen thuộc đi khắp thế giới. Ông đã thu âm các tổ khúc cello Bach từ thập niên 1980, rồi nhiều lần thu lại. Sau mỗi khoảng thời gian, chơi lại cùng tác phẩm, ông luôn tìm thấy cảm nhận mới.

Qua nhiều năm, ông biểu diễn nhiều tác phẩm cổ điển và nhận nhiều danh hiệu. Năm 2001, ông được trao Huân chương Nghệ thuật Quốc gia Mỹ; được chọn nhận Huân chương Tự do của Tổng thống năm 2010, trao tại buổi lễ ngày 15/2/2011; năm 2011 được vinh danh tại Kennedy Center Honors. Ông cũng cùng một số nhạc sĩ biểu diễn tại lễ nhậm chức của Tổng thống Barack Obama năm 2009.

Mối duyên với các tổng thống Mỹ bắt đầu từ buổi hòa nhạc lúc bảy tuổi. Trong những thập niên tiếp theo, ông lần lượt biểu diễn cho nhiều tổng thống Mỹ. Cậu bé kéo đàn trước Kennedy trở thành một vị khách âm nhạc quen thuộc của Nhà Trắng.

Ngày 7/10/2025, Yo-Yo Ma bước sang tuổi 70. Đến năm 2026, ông vẫn hoạt động trên sân khấu quốc tế. Từ khi sinh ở Paris năm 1955 đến hành trình khắp thế giới, ông đã phát hành hơn 120 album và nhiều lần nhận Grammy. Ngoài độc tấu và hòa tấu thính phòng, ông tiếp tục tham gia những dự án âm nhạc giao thoa văn hóa và thường xuyên hợp tác với nghệ sĩ trẻ.

Cuộc đời ấy giống một bản nhạc được viết trong 70 năm: từ phòng đàn của cha đến Nhà thờ Đức Bà Paris, từ cậu bé gốc Hoa bốn tuổi đến bậc thầy tóc bạc. Tiếng đàn đi một vòng quanh thế giới, cuối cùng trở lại nơi câu chuyện bắt đầu. Cuối bài gốc, tác giả mời độc giả nghe Yo-Yo Ma chơi “Khúc hát ru” của Brahms.

Bài gốc cho biết tham khảo trang chính thức của Yo-Yo Ma, Thư viện Quốc hội Mỹ, các cuộc phỏng vấn liên quan của Harvard, tài liệu chính thức của Silkroad, cùng tư liệu của Đài phát thanh quốc gia Pháp và Deutsche Grammophon về hòa nhạc mở cửa lại Nhà thờ Đức Bà Paris.

Ghi chú biên tập: Bài gốc ghi giải Grammy đầu tiên vào năm 1984; danh sách chính thức của Recording Academy xếp chiến thắng với “Bach: The Unaccompanied Cello Suites” tại kỳ giải Grammy 1985, tôn vinh các bản thu phát hành trong giai đoạn 1/10/1983–30/9/1984. Bản dịch dùng năm của kỳ trao giải. Huân chương Tự do thuộc danh sách năm 2010 được trao trong lễ ngày 15/2/2011, theo hồ sơ Nhà Trắng.

Nguồn: Đại Kỷ Nguyên — 【現代傳奇】一把提琴驚天下：馬友友的傳奇人生. Đối chiếu: Recording Academy, Grammy lần thứ 27; tiểu sử chính thức của Yo-Yo Ma.