Tết Trùng Dương: Những tầng ý nghĩa văn hóa của ngày chín tháng chín
Trong văn hóa Trung Hoa, Tết Trùng Dương là một ngày lễ mang ý nghĩa sâu xa về sự sống và có những nét đặc sắc riêng. Lễ này diễn ra vào ngày mùng chín tháng chín âm lịch: cả ngày lẫn tháng đều gặp số chín, hai số dương trùng nhau, nên được gọi là “Trùng Cửu” hoặc “Trùng Dương”. Trong dân gian, người ta gọi là Tết Trùng Dương, cũng có khi gọi tắt là “Trùng tiết”. Từ xưa, người Trung Hoa coi trọng ngày lễ này, qua đó phản ánh nội hàm văn hóa “thiên nhân hợp nhất”.
Ngày chín tháng chín hội tụ những tầng ý nghĩa và đặc trưng văn hóa, dân tục nào? Bài viết của tác giả Dung Nãi Gia trên Đại Kỷ Nguyên năm 2021 lý giải qua năm phương diện dưới đây.
1. Hai số chín: Ngày lành gửi gắm mong ước lâu dài
Trong hệ thống số của Kinh Dịch, chín là số dương ở mức cao nhất; trong tiếng Trung, “cửu” còn đồng âm với chữ mang nghĩa lâu dài. Vì vậy, hai số chín tượng trưng cho sự dài lâu, cũng là biểu tượng của trường thọ. Từ xưa, ngày này trong dân gian còn trở thành “ngày người cao tuổi”, “ngày kính lão”.
Tây Kinh tạp ký, tác phẩm ghi chép phong tục thời Tây Hán, kể lại: “Ngày chín tháng chín, đeo thù du, ăn bánh bồng, uống rượu hoa cúc, khiến người trường thọ.” Đây là quan niệm dân gian được lưu lại trong sách cổ.
2. Ngày và tháng cùng mang số dương: Ngày lành để lên cao
Trùng Dương là dịp tốt để lên cao từng bước. Xét theo tiết khí, ngày này thường rơi vào cuối thu, khi trời cao và không khí trong mát; qua đó, người ta chuẩn bị đón rét. Sắc thu đẹp nhất vào dịp Trùng Dương, nên đây được xem là ngày lành để đăng cao. Người xưa chọn ngày này tổ chức yến tiệc, gặp gỡ trên cao.
Kinh Sở tuế thời ký đời Nam triều Lương cũng ghi: “Ngày chín tháng chín mở tiệc, không biết bắt đầu từ đời nào, nhưng từ nhà Hán đến nhà Tống thời Nam triều vẫn không thay đổi.”
Thời Tam Quốc, Ngụy Văn Đế Tào Phi viết thư cho người bạn, vị trọng thần Chung Diêu, vào ngày Trùng Dương. Ông bày tỏ nhã hứng hội họp lớn: “Năm đi tháng đến, bỗng lại tới ngày chín tháng chín. Chín là số dương, ngày và tháng cùng ứng với số ấy; tục đời quý tên gọi này, cho là thuận với sự dài lâu, nên mở yến tiệc, hội họp trên cao.” Đoạn này nằm trong Cửu nhật dữ Chung Diêu thư.
Nhà Đường rất coi trọng Trùng Dương: hoàng gia ban tiệc và cho nghỉ. Tiệc Khúc Thủy ở Trường An được tổ chức một lần vào lễ Thượng Tỵ mùa xuân, lần kia vào Trùng Dương mùa thu. Quan văn, quan võ nghỉ việc, tự chọn thắng cảnh để du ngoạn, lên cao và tụ hội ăn uống.
Trong yến tiệc có món “bánh Trùng Dương”. Mộng Lương lục, sách ghi phong tục thời Nam Tống, mô tả: “Hôm ấy, các cửa hàng trong kinh thành hấp bánh bằng bột và đường, bên trên bày thịt lợn, thịt dê, vịt thái sợi, cắm lá cờ nhỏ nhiều màu, gọi là bánh Trùng Dương; vương phủ, nhà quyền quý dùng bánh biếu nhau.” Chữ “cao” chỉ bánh đồng âm với chữ “cao” chỉ độ cao, gửi gắm ý nghĩa cát tường “trăm việc đều vươn cao”.
Yên Kinh tuế thời ký đời Thanh chép rằng vào ngày chín tháng chín, có người ra ngoài thành đăng cao; có người làm thơ, uống rượu, nướng thịt, ăn bánh tại danh lam thắng cảnh; cũng có người ngắm biển, đua ngựa. Những cách vui lễ qua các triều đại tụ hội ở đây, người thích văn hay võ đều tìm được thú vui riêng giữa mùa thu vàng trong mát.
3. Khi số dương tới cực điểm: Lời nhắc về họa và phúc
Quan hệ tiêu trưởng của âm dương giữa trời đất là sự “biến dịch”, nhưng đạo lý âm dương nương tựa vào nhau thì “bất dịch”. Kinh Dịch nhắc con người rằng vật tới cực điểm sẽ chuyển sang phía ngược lại, họa và phúc cùng dựa vào nhau; tai họa có thể bất ngờ xuất hiện giữa lúc vui mừng. Bởi vậy, còn có cách nói “ách dương cửu”.
Qua Trùng Dương, mùa thu vàng rực rỡ cũng dần tới hồi kết; màu vàng chuyển sang hiu hắt, dương thịnh chuyển sang suy, dương giảm và âm tăng trở nên rõ rệt, nhanh hơn. Ngày này mang lời nhắc phải tỉnh thức trước sự gắn bó giữa họa và phúc.
Dân gian thường ngâm hoa cúc và thù du trong rượu, gửi gắm mong ước trừ tà, kéo dài tuổi thọ, hóa giải “ách dương cửu”. Mộng Lương lục gọi thù du là “ông trừ tà”, hoa cúc là “khách kéo dài tuổi thọ”; cả hai được xem là những vật cát tường để hóa giải tai ách ấy.
4. Điển tích tránh dịch trong ngày Trùng Dương
Phong tục tránh dịch bệnh trong ngày Trùng Dương đã có từ thời Tây Hán. Tây Kinh tạp ký ghi việc “ngày chín tháng chín, đeo thù du”, một cách thực hành theo tín ngưỡng dân gian ấy.
Tục Trùng Cửu còn có điển tích về tránh dịch. Tục Tề hài ký của Ngô Quân thời Nam Bắc triều chép một truyền thuyết: thời Đông Hán, tại Nhữ Nam thuộc Dự Châu, nay là huyện Nhữ Nam, tỉnh Hà Nam, có người mộ đạo tên Hoàn Cảnh. Ông theo phương sĩ Phí Trường Phòng đi học hỏi, cầu đạo nhiều năm.
Một năm vào cuối thu, Phí Trường Phòng nói với Hoàn Cảnh rằng ngày chín tháng chín, Nhữ Nam sẽ gặp tai họa dịch bệnh, rồi dạy trước cách tránh nạn. Hoàn Cảnh ghi nhớ lời thầy, chuẩn bị túi thù du và rượu hoa cúc. Sáng sớm ngày chín tháng chín, ông trao túi thù du cho người nhà và người làng đeo, dẫn họ lên cao tránh họa. Đến lúc mặt trời lặn họ mới trở về, thấy gia cầm, gia súc đều đã chết đột ngột. Theo truyền thuyết, tục đeo thù du, lên cao tránh dịch trong ngày Trùng Dương được truyền từ đời này sang đời khác như vậy.
Những chi tiết tránh dịch, trừ tà và trường thọ ở đây thuộc điển tích, tín ngưỡng dân gian; chúng không phải hướng dẫn phòng bệnh hay bằng chứng về tác dụng y học.
5. Ngày Trùng Dương và cuộc tìm về nguồn cội
Hơn hai nghìn năm trước, thời Chiến Quốc, Khuất Nguyên đã khám phá ý nghĩa “Trùng Dương” trong thiên Viễn du. “Trùng Dương” mà ông nhắc đến là bầu trời trong sáng, là cõi thần tiên. Theo một cách nói của người xưa, trời có chín tầng, nên “Trùng Dương” được dùng để chỉ trời.
Trong Viễn du, Khuất Nguyên ngâm: “Tụ hội ở Trùng Dương, vào cung của Đế; tới sao Tuần Thủy mà ngắm Thanh Đô.” Tuần Thủy ở đây là tên sao, tức sao Thái Bạch. Câu thơ diễn tả việc lên cảnh giới trời, tìm đến cung điện thần tiên trang nghiêm, đẹp đẽ.
Theo truyền thuyết, ngày chín tháng chín là ngày Hoàng Đế, vị thủy tổ của dân tộc Trung Hoa, cưỡi rồng lên trời; Trương Đạo Lăng, vị thiên sư nổi tiếng sáng lập Đạo giáo, cũng được kể là thăng thiên thành tiên vào ngày ấy. Hình ảnh đan xen giữa lịch sử và nhân vật truyền thuyết làm nổi bật ý nghĩa khác thường của ngày lễ, trực tiếp hướng đến sự tìm hiểu về sinh mệnh.
Qua mỗi thế hệ, mỗi năm, ngày Trùng Dương lại gợi nhắc ký ức sâu xa về sự sống: làm sao trở về bản nguyên chân thật, thoát khỏi những ràng buộc trần tục và tìm về cảnh giới tốt đẹp nhất nơi nguồn cội sinh mệnh?
Tóm lại theo tác giả, ngoài ý nghĩa triết lý về sự sống trong Kinh Dịch và các ý nghĩa dân tục, Trùng Dương còn chứa đựng điển tích văn hóa tu luyện, tìm đạo và thành tiên, hướng con người tới câu hỏi vì sao sinh mệnh đến thế gian. Ý nghĩa của ngày lễ vì vậy vừa sâu sắc vừa lâu dài.
Dịch đầy đủ theo bài của Dung Nãi Gia, Đại Kỷ Nguyên, cập nhật ngày 12/10/2021. Bài giới thiệu văn hóa truyền thống, không khẳng định ngày hôm nay là Tết Trùng Dương.
Nguồn: Đại Kỷ Nguyên.
