Passacaglia và Fugue cung Đô thứ của Bach: sự biến đổi trong lặp lại

Tác giả: Kenneth LaFave / The Epoch Times. Bản dịch bài nguồn.

Không có sự lặp lại hoàn toàn chính xác. Không có sự lặp lại hoàn toàn chính xác. Bạn nghĩ tôi vừa tự mâu thuẫn. Tôi không làm thế.

Khi đọc câu thứ hai, trải nghiệm của bạn đã chịu ảnh hưởng từ việc đọc câu thứ nhất. Câu lặp lại có cùng từ ngữ, cùng thứ tự, nhưng vì đã đọc trước đó, lần thứ hai bạn đọc khác đi. Khi chúng ta lặp lời nói hoặc hành động, lần lặp được nhuộm màu bởi điều đã diễn ra. Thiên nhiên cũng cho thấy điều ấy: không có hai bông tuyết giống hệt nhau, không có ngọn cỏ mới nào hoàn toàn giống những ngọn trước.

Điều này liên quan gì đến âm nhạc? Theo tác giả, liên quan đến tất cả. Đó là nền tảng của các hình thức cổ điển phương Tây: rondo xen kẽ một phần lặp lại với các phần không lặp; sonata phát triển, biến đổi một tập hợp chủ đề lặp; fugue lặp chủ đề trong những quan hệ khác nhau; và dĩ nhiên, hình thức biến tấu.

Biến tấu có nhiều hình thức. Dạng lặp rõ nhất mang tên passacaglia, từ tiếng Tây Ban Nha pasar, nghĩa là đi qua, và calle, nghĩa là đường phố. Nó khởi nguồn là điệu múa chậm ở Tây Ban Nha và Italy thế kỷ XVII. Hình thức âm nhạc phát triển từ đó có một tuyến bè trầm lặp kiên trì, trên đó các diễn biến âm nhạc khác xuất hiện trong hòa âm.

Johann Sebastian Bach (1685–1750) khi còn trẻ đã xử lý hình thức này với sự chín muồi đáng kinh ngạc trong Passacaglia và Fugue cung Đô thứ cho đàn organ. Năm 1705, ở tuổi 20, ông xin nghỉ công việc organ nhà thờ tại Arnstadt để học Dieterich Buxtehude, bậc thầy hình thức ostinato dựa trên các mô hình lặp. Có người suy đoán Bach viết passacaglia khi trở về Arnstadt, gần sinh nhật 21 tuổi. Nếu đúng, đó là ví dụ đáng kinh ngạc về độ trưởng thành nghệ thuật ở tuổi rất trẻ; theo tác giả, chiều sâu và sự tinh tế của bản nhạc xứng với nhà soạn nhạc 60 tuổi.

Những passacaglia trước đó thường dùng chủ đề bè trầm bốn ô nhịp, tiếp theo vài biến tấu. Bach ở tuổi 21 đưa ra chủ đề tám ô nhịp rồi 20 biến tấu, sau đó kết bằng một fugue kép có hai chủ đề chính là hai nửa chủ đề passacaglia. Trình độ thủ công âm nhạc đáng kinh ngạc ấy tiếp tục hiện diện trong tác phẩm của Bach tới cuối đời.

Bản trình diễn được bài nguồn giới thiệu do Reitze Smits của Hà Lan thể hiện. Mở đầu là chủ đề ở bàn đạp organ, khẽ và hơi gợi dự cảm, theo nhịp ba như đa số passacaglia, trải rộng một quãng tám cộng quãng năm. Bạn đọc có thể nghe bản thu qua liên kết trong bài nguồn.

Sau chủ đề, hai biến tấu che mờ nó bằng việc rơi vào phách hai, trong khi chủ đề hoàn toàn gồm nốt ở phách một và ba. Đến phút 1:15, giai điệu vang buồn của biến tấu thứ ba khôi phục cảm giác phách, chủ đề dần hiện lại. Biến tấu thứ tư ở phút 1:40 đưa chủ đề trở về trung tâm.

Các biến tấu tiếp tục thêu dệt chủ đề theo gần như mọi cách có thể hình dung, với kết cấu từ hai đến năm bè, phần lớn ở bốn bè. Biến tấu bắt đầu phút 6:03 đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện, với chùm ba nhanh ở cả hai tay. Passacaglia kết bằng hợp âm Đô thứ dứt khoát lúc 7:25, rồi lập tức vào fugue ở 7:26.

Hai chủ đề của fugue kép là nửa đầu chủ đề passacaglia và nửa sau ẩn giữa rừng nốt móc đơn. Vì thế, passacaglia gần như vẫn tiếp tục, như fugue đơn giản là biến tấu thứ 21.

Theo Kenneth LaFave, kiệt tác trong đó sự lặp lại không ngừng sinh ra đổi thay mở tung tính hữu hạn của thời gian để hé lộ vô hạn bên trong. Ông xếp nó cùng những tác phẩm lớn nhất của âm nhạc nghệ thuật phương Tây, cũng như nghệ thuật nói chung.

Theo The Epoch Times.