Nước Anh thời Jane Austen: Vẻ thanh lịch và giá trị phía sau diện mạo

Khi tiểu thuyết “Lý trí và tình cảm” của Jane Austen xuất hiện vào tháng 10/1811, thời kỳ Nhiếp chính ở Anh vừa bắt đầu, chỉ vài tháng sau khi George, Thân vương xứ Wales và cũng là Vua George IV tương lai, tuyên thệ đảm nhận vai trò nhiếp chính. Cuốn sách bán đủ tốt để mang lại một khoản lợi nhuận khiêm tốn cho tác giả giấu tên. Độc giả của bà hiểu thế giới được miêu tả trong tác phẩm: một xã hội mà triển vọng của một thiếu nữ phụ thuộc nhiều vào diện mạo, trang phục và cách nàng xuất hiện trước mọi người.

Theo tác giả bài nguồn công bố tháng 10/2026, một bộ phim chuyển thể mới ra mắt trong tháng đó đưa khán giả trở lại nước Anh của những dinh thự đồng quê, phòng khách thắp nến và các thiếu nữ ăn mặc chỉn chu. Trong nước Anh của Austen, xuất hiện cho thật tươm tất có ý nghĩa gì? Câu trả lời nằm trong nghệ thuật chân dung, quần áo và nội thất.

“Lý trí và tình cảm” là tiểu thuyết đầu tay của Austen, được xuất bản năm 1811 dưới bút danh “Một quý bà”, giữ kín danh tính tác giả.

Chân dung: Nghệ thuật tạo dựng danh tiếng

Dù được trưng bày công khai hay giữ bên mình như một kỷ vật riêng tư, tranh chân dung ghi dấu gia đình, tiền bạc và các mối quan hệ. Trong “Lý trí và tình cảm”, Lucy Steele dùng một bức chân dung thu nhỏ của Edward Ferrars để chứng minh với Elinor Dashwood rằng mình đã bí mật đính hôn với anh. Cô đề nghị Elinor nhìn thật kỹ khuôn mặt ấy để tránh mọi nhầm lẫn. Ở đây, bức chân dung không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là kỷ vật, qua đó người giữ nó khẳng định mối ràng buộc với một người khác.

Bức chân dung của chính Austen cũng rất nhỏ, khoảng 4,5 × 3 inch. Chị gái Cassandra vẽ bà bằng chì và màu nước; tác phẩm hiện được lưu giữ tại Phòng trưng bày Chân dung Quốc gia ở London. Bảo tàng gọi bản phác thảo chưa hoàn thành này là bức chân dung duy nhất được biết chắc chắn đã thể hiện khuôn mặt Austen khi bà còn sống.

Bức vẽ được thực hiện vào khoảng năm 1810. Kích thước được ghi cho tác phẩm là 4,5 × 3⅛ inch. Dù chưa hoàn thiện, hình ảnh nhỏ bé ấy đem lại một cái nhìn hiếm hoi về nhà văn.

Ít người ngồi làm mẫu sử dụng nghệ thuật chân dung một cách có chủ đích như George, vị Nhiếp chính vương. Trong bức tranh của Sir Thomas Lawrence, George IV hiện lên đúng như cách ông muốn được nhìn nhận: lộng lẫy, tự tin và mang phong thái hoàng gia rõ rệt. Giữ vai trò nhiếp chính từ năm 1811 đến 1820, ông là một nhà bảo trợ nghệ thuật nổi bật, nổi tiếng với lối sống xa hoa, những cuộc vui tốn kém và niềm đam mê kiến trúc. Ông cũng yêu thích tiểu thuyết của Austen; người ta kể rằng ông giữ một bộ sách của bà tại mỗi nơi cư trú.

Chân dung George IV do Lawrence vẽ năm 1816 là tranh sơn dầu trên vải, kích thước 115 × 80⅜ inch, hiện thuộc Bảo tàng Vatican ở Rome. Năm 1815, người quản thủ thư viện của Nhiếp chính vương báo với Austen rằng ông muốn bà đề tặng tiểu thuyết “Emma” cho mình, một yêu cầu khó từ chối. Austen đã làm theo phép lịch sự trang trọng ấy bằng lời đề tặng được lựa chọn cẩn thận.

Thời trang: Thanh lịch, trang trí và phom dáng thay đổi

Một bức chân dung chỉ có thể thể hiện gu thẩm mỹ và điều kiện kinh tế khi người được vẽ ăn mặc tương xứng. Với phụ nữ năm 1811, quần áo là lời biểu đạt hằng ngày về cả hai điều đó. Phong cách đã thay đổi mạnh chỉ trong một thế hệ: những phom dáng cầu kỳ, cứng cáp của các thập niên trước nhường chỗ cho kiểu Empire với đường eo cao ngay dưới ngực và chân váy hẹp, buông mềm, lấy cảm hứng từ Hy Lạp và La Mã cổ đại.

Những chiếc váy ấy phù hợp với thế giới giao tiếp trong “Lý trí và tình cảm”. Phụ nữ có địa vị như chị em Dashwood có thể mặc chúng tại tiệc tối, vũ hội và những buổi tụ họp khác.

Một chiếc váy lụa Anh năm 1814 tại Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ở New York vẫn giữ đường eo cao của thời trang tân cổ điển, nhưng tay áo đầy đặn hơn đã đem lại cấu trúc rõ hơn cho trang phục.

Với những dịp trọng thể hơn, chẳng hạn vũ hội, phụ nữ mặc lễ phục. Trong suốt thời kỳ Nhiếp chính, lễ phục dần trở nên nặng và cầu kỳ hơn. Một chiếc váy dạ hội lụa Mỹ khoảng năm 1820, hiện được Metropolitan lưu giữ, minh họa cho thay đổi này: tay áo phồng và phần gấu trang trí, làm chân váy nặng và có cấu trúc hơn, đều là dấu hiệu của phong cách đang chuyển biến. Những chất liệu sang trọng và chi tiết tinh xảo phản ánh địa vị cùng gu thẩm mỹ của người mặc.

Thời trang nam cũng đi theo một hướng tương tự. Khoảng năm 1820, quần cạp cao và áo khoác ôm, có gấu nằm trên đường eo tự nhiên, tạo cho vóc dáng nam giới vẻ rõ nét và thanh dài như ở trang phục nữ. Nếu váy áo phụ nữ dựa vào vật liệu cùng chi tiết trang trí, quần áo nam thể hiện gu thẩm mỹ và điều kiện kinh tế qua kỹ thuật cắt may, với eo hẹp và tỷ lệ kéo dài.

Một bộ áo khoác, quần và áo ghi lê màu kem của Mỹ khoảng năm 1820 tại Metropolitan được làm từ len, bông, lụa và lanh. Tương tự váy eo cao của phụ nữ, trang phục nam nhấn mạnh vòng eo nâng cao, kết hợp quần cạp cao với áo khoác ôm sát vùng lồng ngực.

Nội thất: Nơi của cải và gu thẩm mỹ trở nên hữu hình

Ngôi nhà là nơi phần lớn đời sống giao tiếp diễn ra. Trên hết, “Lý trí và tình cảm” là một câu chuyện về mái ấm: hai chị em, người mẹ của họ và những ngôi nhà họ phải rời đi, tìm kiếm rồi biến thành tổ ấm của mình. Các gia đình trong tiểu thuyết mang nét tiêu biểu của thời đại, khi dinh thự đồng quê và nhà phố đón những cuộc thăm viếng, buổi âm nhạc và tiếp đãi trang trọng.

Các gia đình dùng trang trí nội thất để thể hiện tài lực và sở thích. Khi Marianne mô tả một phòng khách tại Allenham và hình dung đồ đạc hiện đại có thể thay đổi căn phòng ra sao, cô đã diễn tả cách nhìn đó: sức hấp dẫn của một ngôi nhà phụ thuộc vào đồ đạc cũng như kiến trúc, và sự tinh tế trong đời sống gia đình đòi hỏi tiền bạc.

Tiền bạc, hoặc sự thiếu thốn tiền bạc, định hình cả không gian sống của gia đình Dashwood. Nhà nhỏ ở nông thôn thường đơn giản, có tường trát vữa, xà gỗ lộ thiên, sàn gỗ hoặc lát đá và đồ đạc thực dụng, dù nhà của người khá giả có thể cầu kỳ hơn. Nhà càng lớn, nội thất càng tráng lệ. Những ngôi nhà bề thế nhất theo phong cách tân cổ điển, phục hưng hình thức và họa tiết Hy Lạp, La Mã cổ đại, pha thêm nét nghệ thuật Ai Cập, thiết kế Pháp và thiên nhiên.

Bức màu nước “Nội thất một phòng ngủ” khoảng năm 1820, kích thước 5 × 7¾ inch, tại Bảo tàng Thiết kế Cooper Hewitt thuộc Smithsonian ở New York, mô tả phòng ngủ thanh lịch với tường màu nhạt, đồ gỗ và cửa sổ kiểu Pháp nhìn ra đồng quê. Tác phẩm phản ánh sự ưa chuộng không gian sáng sủa, dễ chịu của thời kỳ Nhiếp chính.

Trong các dinh thự đồng quê Anh, những mảng ốp gỗ tối màu nhường chỗ cho nội thất sáng hơn. Giấy dán tường kẻ sọc và họa tiết tân cổ điển, cửa sổ lớn, cửa lấy sáng trên mái cùng gương mạ vàng làm bừng sáng những căn phòng có bàn dễ di chuyển, ghế dài kiểu Hy Lạp và ghế bành bọc nệm điểm chi tiết đồng. Dinh thự lớn còn có cầu thang uốn rộng, trần cao, tranh chân dung và đồ đạc lấy cảm hứng từ những chuyến du hành Grand Tour.

Không ai góp phần phổ biến phong cách này ở Anh nhiều hơn Thomas Hope, một nhà sưu tập và thiết kế giàu có sinh tại Amsterdam. Những chuyến đi qua châu Âu, Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập đã định hình mối quan tâm của ông đối với cổ vật. Sau khi mua một ngôi nhà trên phố Duchess ở London năm 1799, ông biến nó thành một loạt phòng được thiết kế có chủ đích theo các phong cách đã tìm hiểu, rồi mở cửa đón khách, trong đó có Thân vương xứ Wales, nghệ sĩ, học giả và nhà thiết kế. Qua khách tham quan cùng các bản thiết kế được xuất bản, gu thẩm mỹ của Hope lan xa khỏi London.

Bức màu nước “Phòng tranh Flemish, dinh thự Thomas Hope, phố Duchess, Portland Place” của Robert William Billings, thực hiện trong giai đoạn 1830–1851, kích thước 23¼ × 32¾ inch, hiện thuộc Metropolitan, thể hiện sự kết hợp giữa kiến trúc tân cổ điển và cách trưng bày thanh nhã hội họa châu Âu. Trần chia ô, đồ đạc được thiết kế kỹ và vách trưng bày tranh bằng gỗ gụ đầy sáng tạo cho thấy sự hòa quyện giữa ảnh hưởng cổ điển với kỹ nghệ tinh xảo của phong cách Nhiếp chính.

Phong cách thời đại ấy quả thực đẹp và thanh lịch, nhưng diện mạo cũng giống một khung tranh mạ vàng: hấp dẫn khi ngắm nhìn mà cho ta biết rất ít về con người bên trong. Một phần sức cuốn hút vượt thời gian của “Lý trí và tình cảm” nằm ở chỗ Austen không bao giờ coi bề ngoài là thước đo đáng tin cậy của phẩm cách. Dù khung tranh quyến rũ đến đâu, câu chuyện vẫn mời độc giả nhìn vượt qua nó, đến nơi giá trị thực được bộc lộ qua hành động thay vì những gì con người phô bày.

Theo Sarah Isak-Goode, The Epoch Times, “Life in Jane Austen’s England”.