Làm sao giữ lại cảm hứng để viết?

Một ý tưởng lóe lên có thể rất quý, nhưng để trở thành tác phẩm, nó còn cần được ghi lại, tạm gác xuống rồi được tìm lại đúng lúc.

Tác giả: Niệm Viễn. Dịch đầy đủ nội dung chính từ SecretChina.

Về cuối đời, Âu Dương Tu thời Bắc Tống viết cuốn Quy điền lục, nhìn lại quá trình sáng tác của mình và nói rất thẳng thắn: phần lớn những bài ông viết được hình thành ở “ba chỗ” — trên lưng ngựa, trên gối và trong nhà xí — bởi ở những nơi ấy ông có thể tập trung suy nghĩ. Quả thật, nhiều người viết từng trải nghiệm việc cảm hứng xuất hiện đúng lúc giấy bút còn chưa được bày ra.

Hơn 900 năm sau, một học giả Nhật Bản lấy lời này làm điểm khởi đầu cho phương pháp tư duy. Nhà nghiên cứu văn học Anh Toyama Shigehiko xuất bản cuốn Shikō no Seirigaku (tạm dịch: Phương pháp sắp xếp tư duy) năm 1983. Cuốn sách mỏng bán chạy tại Nhật suốt 40 năm, đạt tổng cộng hơn hai triệu bản và thường có mặt trong bảng sách bán chạy của các hiệu sách trong Đại học Tokyo và Đại học Kyoto. Toyama mất tháng 7/2020, thọ 96 tuổi, nhưng sách vẫn tiếp tục tái bản.

Phần viết về cảm hứng trong sách được độc giả yêu thích. Theo Toyama, một ý nghĩ vừa xuất hiện vẫn còn non, cần được để yên một thời gian để từ từ “lên men” bên dưới ý thức. Ông mượn một tục ngữ Anh: nồi nước bị nhìn chằm chằm thì mãi không sôi.

Khi vừa nghĩ ra một ý tưởng, con người thường bị hình dạng ban đầu của nó đóng khung. Càng suy đi tính lại, họ càng khó thoát khỏi những lối đi cũ. Khi tạm gác nó xuống, sự hào hứng đầu tiên lắng đi và sự cố chấp từng làm bế tắc suy nghĩ cũng nhạt dần. Lúc quay lại, người ta mới nhận ra phần nào đáng phát triển, phần nào chỉ là ngộ nhận thoáng qua.

Bài viết dẫn một nhóm thí nghiệm năm 1989 của nhà tâm lý học Smith tại Đại học Texas A&M: người tham gia được giao câu đố chữ cùng những gợi ý cố ý gây hiểu lầm. Những người liên tục cúi đầu làm bài khó thoát khỏi các manh mối sai, còn người bị ngắt quãng để làm việc khác lại dễ giải hơn khi quay lại. Các nhà nghiên cứu giải thích rằng việc rời bài toán một lúc giúp lối suy nghĩ sai nhạt đi, tạo cơ hội cho những liên kết mới xuất hiện. Quên đi, theo nghĩa ấy, là tháo bớt dây trói cho ý nghĩ.

Nhưng não người khó thực hiện việc “tạm thời không nghĩ”. Nếu bỏ mặc, ý tưởng có thể bị cuốn đi cùng những thông tin vụn vặt hằng ngày; nếu cứ nhớ tới, người ta lại không nén được việc lật đi lật lại, khiến nó chẳng kịp ủ thành điều gì.

Giải pháp ông đưa ra rất giản dị: ghi lại trước. Một khi biết ý nghĩ đã nằm trên giấy, người ta yên tâm để nó tạm rời khỏi đầu. Lúc cần, mở sổ ra, nó vẫn ở đó.

Cách nhìn này cũng tìm được sự tương ứng trong tâm lý học. Năm 1927, nhà tâm lý học Liên Xô Bluma Zeigarnik nhận thấy con người nhớ đặc biệt rõ những việc chưa hoàn tất và thường bất giác nghĩ lại về chúng; đó là điều được gọi là “hiệu ứng Zeigarnik”. Bài viết cũng dẫn thí nghiệm năm 2011 của Baumeister và Masicampo thuộc Đại học bang Florida: khi người tham gia viết ra kế hoạch cụ thể cho một nhiệm vụ còn dang dở, mức độ bị nhiệm vụ ấy quấy nhiễu trong công việc tiếp theo giảm rõ rệt. Ghi xuống giống như báo với não rằng việc này đã được thu xếp để xử lý, nhờ vậy nó mới chịu buông ra.

Cảm hứng thích xuất hiện ở những nơi bất tiện?

Toyama thay “ba chỗ” của Âu Dương Tu bằng phiên bản hiện đại: trên tàu điện đi làm, trên giường và trong nhà vệ sinh. Những nơi tưởng như không thích hợp để làm việc lại thường làm nảy ra ý hay liên quan tới vấn đề đang giải quyết.

Các nhà khoa học phương Tây cũng có trải nghiệm tương tự. Trong lễ mừng thọ 70 tuổi năm 1891, nhà vật lý Đức Hermann von Helmholtz nhìn lại sự nghiệp nghiên cứu và cho biết những ý nghĩ then chốt hiếm khi xuất hiện lúc ông mệt mỏi, cố suy nghĩ tại bàn. Chúng thường đến khi ông vừa thức dậy buổi sáng hoặc thong thả đi bộ trong núi lúc trời đẹp.

Trong cuốn Khoa học và phương pháp xuất bản năm 1908, nhà toán học Pháp Henri Poincaré kể rằng sau nhiều ngày suy nghĩ một bài toán mà không có kết quả, ông đi khảo sát địa chất. Ngay khi chuẩn bị bước lên xe ngựa công cộng tại Coutances, lời giải bỗng hiện ra rõ ràng.

Trong Nghệ thuật tư duy năm 1926, học giả Anh Graham Wallas chia quá trình sáng tạo thành bốn giai đoạn: chuẩn bị, ấp ủ, bừng sáng và kiểm chứng. Việc “lên men” Toyama nói tới gần với giai đoạn ấp ủ: con người đã đặt vấn đề xuống nhưng đầu óc vẫn âm thầm hoạt động phía dưới.

Vì vậy, lúc cảm hứng đến, người ta thường chẳng có gì trong tay. Toyama khuyên để một tờ giấy lớn và bút chì cạnh giường. Nửa đêm thức giấc có ý nghĩ mới, có thể ghi trong bóng tối mà không bật đèn. Dù sáng hôm sau chữ xiêu vẹo, chồng lên nhau, chỉ cần nhận được vài từ khóa là đủ tìm lại ý nghĩ ấy.

Một cuốn mang theo, một cuốn lưu trữ

Toyama chia cách làm của mình thành hai tầng. Tầng thứ nhất là mang theo một cuốn sổ ghi chép thông thường, không cần bận tâm tới ngày tháng và ô kẻ in sẵn. Nghĩ ra điều gì, ông viết nhỏ, ghi vắn tắt các điểm chính, đánh số và đề ngày trước mỗi mục rồi kẻ một đường ngăn cách khi viết xong.

Một thời gian sau đọc lại, sẽ có những ý tưởng lúc đầu tưởng rất tuyệt nhưng giờ thấy bình thường. Theo ông, chúng đã hết sức sống trong thời gian lắng đọng; bỏ đi không cần tiếc vì chúng không có duyên với mình.

Những ý tưởng sau một thời gian vẫn khiến mình rung động mới đáng chuyển sang tầng thứ hai: một cuốn sổ tốt hơn, chuyên để lưu ý tưởng. Mỗi ý chiếm một vị trí, có tiêu đề, các điểm chính được liệt kê, ngày chép sang và số thứ tự trong sổ nhỏ ban đầu. Bên cạnh có thể dán tài liệu liên quan. Ông đặc biệt nhắc rằng một ý trong sổ nhỏ chỉ có ba điểm chính, khi chép lại thường thành năm hoặc sáu điểm — dấu hiệu nó âm thầm lớn lên trong lúc ngủ yên.

Khi có người đặt bài, ông mở sổ xem tiêu đề nào lúc ấy còn thú vị. Với ý đã viết thành bài và xuất bản, ông kẻ hai vạch đỏ ở góc trang; ý đã dùng trong diễn thuyết được kẻ một vạch. Ông còn ghi bằng bút đỏ tên cơ quan truyền thông và ngày đăng. Theo cách nói của ông, đời sống của ý tưởng ấy tới đây đã kết thúc trọn vẹn.

Toyama có một quan sát đáng nhớ: nếu một ý tưởng sống sót qua vài tháng sàng lọc trong đầu mình, nó đã vượt qua cửa ải đầu tiên và có lẽ cũng chịu được thử thách khi đưa cho người khác xem. Khoảnh khắc lóe sáng rất quý; điều thực sự biến nó thành tác phẩm là quãng thời gian sau đó, khi nó được ghi lại, được tạm gác xuống rồi được nhặt lên lần nữa.