Trung Quốc lập Tập đoàn Dữ liệu Quốc gia, chuyên gia lo ngại quyền riêng tư

Ngày 20/10, chính quyền Trung Quốc công bố thành lập Tập đoàn Dữ liệu Quốc gia, cho biết doanh nghiệp sẽ phát triển, khai thác tài nguyên dữ liệu theo hướng thị trường và thương mại hóa. Doanh nghiệp trung ương này có bảy bên góp vốn, gồm Quốc vụ viện và các tập đoàn viễn thông, điện lực. Các chuyên gia được Epoch Times phỏng vấn nêu lo ngại về độc quyền tài nguyên, tham nhũng và quyền riêng tư của công dân.

Thành lập Tập đoàn Dữ liệu Quốc gia

Theo Tân Hoa Xã được Epoch Times dẫn lại, lễ thành lập Công ty trách nhiệm hữu hạn Tập đoàn Dữ liệu Quốc gia diễn ra ngày 20/10 tại Khu mới Hùng An, tỉnh Hà Bắc. Ông Đinh Tiết Tường, Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị, Phó thủ tướng Quốc vụ viện, tham dự.

Bản tin cho biết doanh nghiệp lấy việc phát triển và khai thác tài nguyên dữ liệu làm hoạt động chính, đặt trụ sở tại Hùng An. Trung Quốc đã có hơn 100 tập đoàn dữ liệu do địa phương vận hành nhưng thiếu một chủ thể cấp quốc gia. Theo cách giải thích của bản tin, doanh nghiệp mới bổ sung hệ thống vận hành hai tầng “quốc gia và khu vực”.

Trong danh sách doanh nghiệp trung ương của Ủy ban Quản lý và Giám sát tài sản nhà nước thuộc Quốc vụ viện, Tập đoàn Dữ liệu Quốc gia đứng thứ 28, thuộc nhóm doanh nghiệp cấp thứ trưởng, sau China Telecom, China Unicom, China Mobile và doanh nghiệp internet vệ tinh China SatNet. Theo bài nguồn, Trung Quốc hiện có 100 doanh nghiệp trung ương, trong đó 55 doanh nghiệp đầu danh sách thuộc cấp thứ trưởng.

Chuyên gia về Trung Quốc Lý Lâm Nhất nói với Epoch Times rằng việc lập doanh nghiệp cho thấy chính quyền đang coi dữ liệu là một tài nguyên chiến lược cấp quốc gia, tìm cách xây dựng hệ thống công nghiệp dữ liệu hỗ trợ phát triển trí tuệ nhân tạo (AI).

Ông Lý cho biết bảy bên góp vốn gồm Quốc vụ viện, Ban quản lý Khu mới Hùng An, China Telecom, China Unicom, China Mobile, State Grid và China Southern Power Grid. Theo ông, năm doanh nghiệp này nắm hai nhóm dữ liệu hành vi cá nhân đầy đủ nhất tại Trung Quốc: thông tin liên lạc, gồm vị trí, cuộc gọi và lịch sử truy cập mạng; cùng dữ liệu sử dụng điện, có thể phản ánh sinh hoạt gia đình, tình trạng có người ở nhà và tải sản xuất.

Ông nhận định việc đưa các đơn vị này thành cổ đông của cùng một doanh nghiệp trung ương mới tương đương với tập hợp dữ liệu hành vi của dân số cả nước dưới một chủ thể ở cấp độ sở hữu vốn.

Sau khi thành lập Cục Dữ liệu Quốc gia năm 2023, Văn phòng Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc và Văn phòng Quốc vụ viện ban hành văn bản tháng 10/2024, xác định dữ liệu công phát sinh trong quá trình thực hiện chức trách hoặc cung cấp dịch vụ công của các cơ quan đảng, chính quyền, doanh nghiệp và đơn vị sự nghiệp là “tài nguyên chiến lược nền tảng quan trọng của quốc gia”. Văn bản yêu cầu đẩy nhanh khai thác tài nguyên dữ liệu công và nhấn mạnh sự lãnh đạo toàn diện của đảng đối với công tác dữ liệu.

Bà Vương Tú Văn, trợ lý nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Đài Loan, trước đó nói với Epoch Times rằng theo cách xác định của chính quyền Trung Quốc, dữ liệu công chỉ có thể do phía chính quyền “phát triển và khai thác”. Theo nhận định của bà, việc coi dữ liệu là tài nguyên chiến lược nền tảng quốc gia giúp chính quyền độc quyền dữ liệu công, biến nguồn lực này thành một nguồn lợi nhuận lớn.

Ông Lý cho rằng tập đoàn mới phụ trách vận hành và thương mại hóa dữ liệu, trong khi điều kiện tham gia giao dịch và quy tắc định giá do một đảng quyết định. Ông nói việc “phục vụ phát triển trí tuệ nhân tạo” được đưa vào nhiệm vụ, ngành nghề chính thể hiện định hướng dùng dữ liệu do nhà nước nắm giữ cho AI.

Ông cũng cho biết Trung Quốc lâu nay bị các tổ chức nhân quyền chỉ trích về việc phát triển một hệ thống giám sát dựa trên dữ liệu. Ông kêu gọi chú ý đến rủi ro lớn đối với quyền riêng tư khi chính quyền kết hợp các nhà khai thác và tăng cường sử dụng dữ liệu công.

Lãnh đạo được công bố tên nhưng thiếu tiểu sử

Trang web của Tập đoàn Dữ liệu Quốc gia đã hoạt động và giới thiệu ban lãnh đạo, với ông Giản Cần làm chủ tịch và ông Trần Vinh Huy làm tổng giám đốc. Tuy nhiên, theo Epoch Times, trang chỉ công bố tên, không cung cấp ngày sinh hoặc quá trình công tác.

Các tài liệu công khai được bài nguồn tra cứu cho thấy ông Giản Cần sinh năm 1966, quê Chương Thụ, Giang Tây, từng làm chủ tịch China Mobile Tứ Xuyên; được bổ nhiệm thành viên hội đồng quản trị China Post ngày 14/5/2023 và thành viên hội đồng quản trị, tổng giám đốc China Unicom ngày 15/3/2024.

Ông Trần Vinh Huy sinh tháng 12/1970, quê Nam An, Phúc Kiến, từng công tác tại Ủy ban Phát triển và Cải cách Phúc Kiến, làm cục trưởng Cục Quản lý dữ liệu lớn Phúc Kiến và tổng giám đốc Tập đoàn Dữ liệu lớn Phúc Kiến. Tháng 12/2023, ông được bổ nhiệm phó cục trưởng Cục Dữ liệu Quốc gia.

Trên nền tảng X ở nước ngoài, một số người dùng đưa ra những bình luận hoài nghi về nguy cơ tham nhũng trong tương lai, cho rằng sau vài năm có thể xuất hiện các vụ điều tra cùng khoản thất thoát hàng chục tỷ nhân dân tệ, rồi một lớp quan chức khác lại được bổ nhiệm. Đây là ý kiến của người dùng mạng, không phải thông tin về sai phạm đã được xác định tại doanh nghiệp mới.

Việc rút gọn tiểu sử quan chức cấp cao là một diễn biến gần đây được chú ý. Nhà bình luận dùng tên Finding nhận định trên mạng rằng mục đích thực sự là giảm tính minh bạch: thông tin càng ít, việc theo dõi bối cảnh càng khó; khi không còn công khai, khả năng giám sát cũng bị triệt tiêu.

Nhiều quan chức phụ trách dữ liệu lớn từng bị điều tra

Theo bài viết, việc Trung Quốc phát triển AI khởi đầu từ năng lực phân tích dữ liệu lớn. Một báo cáo của RAND từng nhận định Bắc Kinh đang tìm cách sử dụng dữ liệu lớn để hỗ trợ mục tiêu trở thành cường quốc. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ với Mỹ, Trung Quốc liên tiếp có động thái trong ngành này, trong khi nhiều quan chức phụ trách bị điều tra vì tham nhũng.

Sau khi lập Cục Dữ liệu Quốc gia năm 2023, tháng 6/2024, chính quyền công bố tình trạng một số đơn vị sử dụng dữ liệu chính vụ để thu lợi. Theo báo cáo kiểm toán được bài nguồn dẫn, bảy đơn vị vận hành, bảo trì thuộc bốn cơ quan tự quyết định nội dung dữ liệu, hình thức dịch vụ và mức thu khi chưa được phê duyệt, thu tổng cộng 248 triệu nhân dân tệ thông qua dữ liệu của 13 hệ thống.

Ngày 2/7/2025, ông Vu Thi Dương, chủ nhiệm Bộ phận Phát triển dữ liệu lớn thuộc Trung tâm Thông tin Quốc gia, bị điều tra. Từ năm 2016, chính quyền xác định dữ liệu lớn là ngành trụ cột của Quý Châu và phê duyệt khu thí điểm dữ liệu lớn cấp quốc gia đầu tiên tại đây.

Tuy nhiên, theo bài viết, nhiều quan chức liên quan ngành dữ liệu lớn tại Quý Châu đã bị xử lý vì các cáo buộc tham nhũng, gồm hai cục trưởng đầu tiên của Cục Quản lý phát triển dữ liệu lớn tỉnh, nhiều lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước trong ngành, bốn thị trưởng Quý Dương liên tiếp, phó thị trưởng phụ trách dữ liệu lớn, cùng hai người đứng đầu và ba cấp phó của Khu mới Quý An.

Theo Đường Binh, Epoch Times.