Bình luận: Khi nào chúng ta bắt đầu hỏi máy móc cách làm người?

Bình luận của Mollie Engelhart, đăng trên The Epoch Times ngày 6/11/2026. Các nhận định trong bài là quan điểm của tác giả.

Hôm nọ, một phụ nữ bước vào nhà hàng của tôi và hỏi làm thế nào tôi có thể thành công đến vậy. Tôi suýt bật cười. Trong đầu tôi lúc ấy là những hóa đơn quá hạn, các dự án còn dở, và một ngày làm việc chừng 15 giờ vừa qua, có lẽ sẽ lại là 15 giờ trong ngày hôm nay. Có những ngày tôi thấy mình giữ cả công việc vận hành bằng dây buộc và quyết tâm.

Nhưng từ phía bên kia quầy, mọi thứ khác hẳn. Bà thấy một trang trại đẹp, nhà hàng, những con vật, các cơ sở kinh doanh và một gia đình. Bà thấy thành công; tôi thấy bảng lương, hóa đơn chưa trả, thiết bị hỏng và danh sách công việc không bao giờ hết. Thành công tùy vào chỗ bạn đứng nhìn.

Trong cuộc trò chuyện, tôi có cảm giác bà sống theo triết lý yêu thương, ánh sáng và tin rằng mọi việc rồi sẽ đâu vào đấy. Tôi cũng tin vào yêu thương và ánh sáng, nhưng còn tin vào việc thức dậy mỗi sáng để bắt tay làm. Một tầm nhìn đẹp đến đâu vẫn cần có người cho vật nuôi ăn, rửa bát, trả hóa đơn và trở lại vào hôm sau. Theo đuổi việc đến cùng cũng quan trọng.

Rồi câu chuyện rẽ sang hướng không ngờ. Bà nói chồng không cho mình tham gia một số việc và muốn biết tôi làm thế nào để chồng cho phép. Tôi không hiểu đủ về cuộc hôn nhân của họ để trả lời. Sau đó, bà kể rằng mình hỏi ChatGPT cách giao tiếp với chồng. Họ đã kết hôn 18 năm.

Tôi chưa từng nghĩ sẽ hỏi một cỗ máy cách nói chuyện với chồng mình. Không phải vì chúng tôi có hôn nhân hoàn hảo, mà vì làm sao cỗ máy có thể biết anh ấy? Muốn hiểu một người cần biết tuổi thơ, những tổn thương, trải nghiệm và điều anh ấy vẫn mang theo. Cũng phải hiểu tôi và hàng nghìn tương tác tạo nên quan hệ ấy: con cái, tranh cãi, hòa giải, áp lực tài chính, mất mát cùng những khoảnh khắc không ai khác chứng kiến. Tôi không thể tải tất cả từ tâm trí vào máy tính. Vậy mà người ta đang làm như thế.

Tại một hội nghị chúng tôi vừa tổ chức ở trang trại, tôi nghe nhiều người kể họ tương tác với trí tuệ nhân tạo rất khác nhau. Một thiếu niên cho chúng tôi xem ChatGPT của cậu nói như bạn thân, gọi cậu bằng lối xưng hô thân mật khi cậu hỏi về một cô gái mình thích. ChatGPT của người khác đáp bằng sự hào hứng liên tục và nhiều biểu tượng cảm xúc. Có người dùng nó để bàn về chiêm tinh, những kiểu tính cách và câu hỏi tâm linh. Một khách am hiểu công nghệ đã nối AI với nhiều hệ thống để hỗ trợ vận hành phần lớn cuộc sống.

Mọi người còn đùa rằng luôn nói “làm ơn”, “cảm ơn” với ChatGPT, mong robot sau này nhớ ai từng đối xử tử tế nếu chúng tiếp quản thế giới. Chúng tôi cười, nhưng nghịch lý vẫn ở lại trong tôi: chúng ta lo lịch sự với máy để tránh một tương lai tưởng tượng, trong khi lại nhờ chính máy dạy mình giao tiếp với người mình yêu hôm nay.

Tôi nhớ đến một thử nghiệm nhỏ từng làm: hỏi cùng một câu trên điện thoại của nhiều người rằng công việc quan trọng nhất thế giới là gì. Trên máy tôi, câu trả lời xoay quanh trồng thực phẩm, phục hồi đất đai và xây dựng cộng đồng. Trên máy của em trai tôi, trọng tâm là kể chuyện và truyền cảm hứng để mọi người tham gia phục hồi. Trên máy một giáo viên, đó là giáo dục thế hệ sau. Dường như ai cũng đang làm công việc quan trọng nhất.

AI không chỉ trả lời câu hỏi. Nó thích ứng với người hỏi, học các mối quan tâm, ngôn ngữ, niềm tin và sở thích của họ. Nó trở thành một tấm gương tinh vi, phản chiếu thế giới quen thuộc và dễ chịu. Nhưng điều gì xảy ra khi chúng ta nhầm hình phản chiếu đó với sự thật khách quan? Một thiếu niên và một người 70 tuổi có thể cần cách giải thích khác nhau, nhưng những dữ kiện nền tảng không nên thay đổi theo người hỏi.

Tôi còn nhận thấy một nét rất người, nhưng không đáng tự hào, ở những cỗ máy này: chúng bịa thông tin. ChatGPT, Claude và các hệ thống AI khác đôi khi tự tin dựng ra dữ kiện, nguồn dẫn và lời giải thích. Có lúc chúng đánh mất mạch của một dự án phức tạp. Khi bị chỉ ra một lỗi cụ thể, lời xin lỗi xuất hiện ngay; nhưng khi mất dấu toàn bộ vấn đề, máy có thể tiếp tục đề xuất giải pháp này rồi giải pháp khác. Tôi từng mất hàng giờ đi lòng vòng với công nghệ dường như không thể thừa nhận rằng nó đã lạc hướng.

Con người cũng vậy: có khi ta bảo vệ một lập luận rất lâu sau khi đã rõ mình sai, vì thừa nhận “tôi không biết” khó hơn tiếp tục tranh cãi. Tôi từng xem cuộc phỏng vấn trong đó nhà báo Laurie Segall đưa cho Giám đốc điều hành OpenAI Sam Altman xem đoạn video ChatGPT ở chế độ giọng nói khẳng định đã bấm giờ chạy cho một người dùng, dù không có công cụ để làm việc đó. Ngay cả khi được cho phép thừa nhận không thể làm, hệ thống vẫn nói rằng nó đã cố hết sức. Theo tác giả, ông Altman cười và nói đây là vấn đề đã biết, có lẽ cần thêm một năm. Điều khiến tôi chú ý không chỉ là lỗi kỹ thuật, mà là việc máy cứ làm như mình có thể làm điều nó không thể. Tôi thấy nét ứng xử con người trong cả hai.

Những hệ thống ấy do con người thiết kế, huấn luyện bằng giao tiếp của con người và định hình qua các quyết định của con người. Chúng phản chiếu cả phẩm chất tốt lẫn điều kém đẹp của chúng ta. Thú vị là AI đã nắm được hình thức căn bản của giao tiếp tốt. Theo tôi, nhiều mối quan hệ sẽ cải thiện đáng kể nếu ta biết đưa ra yêu cầu rõ ràng, xin lỗi khi sai và ghi nhận người khác. Đừng chờ người kia đọc được ý nghĩ; hãy nói điều mình cần. Một lời xin lỗi thực sự là nhận lỗi, không đổ lỗi cho cảm xúc của người nghe. Hãy ghi nhận công sức và trải nghiệm thường bị bỏ qua của họ.

AI đáp ứng yêu cầu, ghi nhận cảm xúc và xin lỗi khi được sửa gần như tự động. Người làm ra các hệ thống hội thoại hiểu một điều căn bản về cách người ta nói chuyện. Nhưng tạo ra câu chữ không đồng nghĩa hiểu được ý nghĩa của chúng. Máy có thể viết lời xin lỗi đẹp rồi lặp lại lỗi sau năm phút; có thể ghi nhận cảm xúc của bạn trong khi củng cố một giả định sai; có thể nói điều bạn muốn nghe mà không thúc bạn tự hỏi liệu mình đã sai.

Trở lại với người phụ nữ ở nhà hàng: bà thấy thành công ở nơi tôi thấy vật lộn; tôi nghĩ bà cần bớt trông chờ vào triết lý và theo đuổi việc đến cùng hơn. Cả hai đều không biết toàn bộ câu chuyện của người kia. Hai con người đang phán đoán từ thông tin không đầy đủ. Bức tranh càng thiếu hụt hơn khi chúng ta nhờ một cỗ máy diễn giải người mà nó chưa từng gặp.

AI có thể giúp sắp xếp suy nghĩ và chuẩn bị cho cuộc trò chuyện khó. Nhưng giao phó khả năng phán đoán, các mối quan hệ và việc hiểu bản thân cho công nghệ được thiết kế để dễ đồng tình với ta sẽ có cái giá của nó. Chúng ta đã tạo ra cỗ máy rất giỏi làm mình thấy được thấu hiểu; cảm giác ấy khác với việc hiểu sự thật. Có lẽ điều AI tiết lộ lớn nhất là về chính chúng ta: mong muốn được đúng, ngại nhận mình lạc lối, cần được ghi nhận và dễ tin người nói đúng điều mình muốn nghe.

Chúng ta lo dạy máy cư xử như người mà ít nghĩ đến những phẩm chất nào của con người chúng đang học. Trước khi bận tâm robot có nhớ lời “làm ơn”, “cảm ơn” của mình hay không, hãy nói những lời ấy — cùng “tôi xin lỗi” và “tôi đã sai” — với người đang ngồi đối diện bên bàn ăn.

Tác giả: Mollie Engelhart. Nguồn: The Epoch Times, ngày 6/11/2026. Bản dịch tiếng Việt giữ tính chất bài bình luận; quan điểm thuộc tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của The Epoch Times.