Chuyên gia: Dự thảo bảo vệ bí mật thương mại của Trung Quốc để ngỏ nhiều rủi ro cho doanh nghiệp ngoại

Bộ Thương mại Trung Quốc vừa công bố dự thảo quy định đặc biệt về bảo vệ bí mật thương mại của Trung Quốc, dự kiến áp dụng biện pháp đối với doanh nghiệp và cá nhân nước ngoài bị xác định có hành vi vi phạm. Các chuyên gia được The Epoch Times phỏng vấn nhận định đây vừa là công cụ trong cạnh tranh công nghệ, vừa có thể làm tăng bất định cho nhà đầu tư.

Dự thảo được công bố ngày 26/10, lấy ý kiến đến ngày 24/11. Đây là văn bản đang được tham vấn, chưa phải thông tin về việc tất cả biện pháp đã có hiệu lực.

Theo nội dung được bài nguồn dẫn, nếu doanh nghiệp, tổ chức hoặc cá nhân nước ngoài xâm phạm bí mật thương mại của Trung Quốc trong hoạt động kinh tế, thương mại quốc tế và liên quan, gây tổn hại hoặc tạo đe dọa thực tế đối với chủ quyền, an ninh và lợi ích phát triển của Trung Quốc, Bộ Thương mại có thể mở điều tra và áp dụng hạn chế tùy trường hợp.

Các biện pháp gồm hạn chế hoặc cấm xuất nhập khẩu hàng hóa, công nghệ và thương mại dịch vụ quốc tế; hạn chế đầu tư mới ở Trung Quốc; hạn chế nhập cảnh; hạn chế hoặc hủy giấy phép lao động, tư cách lưu trú, cư trú; đồng thời có thể phạt tiền theo luật.

DKN.TV trước đó đã đưa tin về biện pháp trừng phạt của Mỹ ngày 19/10. Bài này đề cập dự thảo mới công bố ngày 26/10 và ý kiến chuyên gia về tác động đối với doanh nghiệp.

Đặt trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ

Trung Quốc đã có quy định bảo vệ sở hữu trí tuệ và bí mật thương mại. Hội nghị Trung ương 3 khóa XX tháng 7/2024 đề cập việc xây dựng cơ chế bảo vệ bí mật thương mại. Quy định về bảo vệ bí mật thương mại có hiệu lực ngày 1/6/2026 tiếp tục làm rõ bảo vệ hành chính và thực thi đối với thông tin kỹ thuật, kinh doanh và trật tự cạnh tranh công bằng.

Vì sao tiếp tục có dự thảo mới? Giáo sư Tôn Quốc Tường thuộc khoa Quốc tế sự vụ và Doanh nghiệp, Đại học Nam Hoa ở Đài Loan, cho rằng bối cảnh trực tiếp là các biện pháp công nghệ của Mỹ đối với Trung Quốc gia tăng.

Ông dẫn trình tự: ngày 19/10, Mỹ trừng phạt năm doanh nghiệp Trung Quốc với lý do đánh cắp bí mật thương mại; Bắc Kinh tuyên bố sẽ đáp trả ngày 20/10 rồi công bố dự thảo ngày 26/10. Theo ông, thời điểm cho thấy ý nghĩa thể hiện năng lực đáp trả tương xứng và tăng đòn bẩy đàm phán.

Ông nhận định dự thảo vừa gửi tín hiệu ngắn hạn đến Mỹ, vừa hướng tới xây dựng cơ chế bảo vệ và răn đe công nghệ xuyên biên giới lâu dài. Nó đưa bảo vệ bí mật thương mại vào khuôn khổ an ninh quốc gia và cạnh tranh công nghệ, cho phép chính phủ hạn chế thương mại, đầu tư, nhập cảnh đối với các chủ thể nước ngoài liên quan.

Nhà nghiên cứu Thẩm Minh Thất thuộc Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Đài Loan cũng cho rằng việc đặt ra quy định giữa cạnh tranh địa chính trị nhằm thể hiện lập trường cứng rắn, tăng khả năng thương lượng và đáp ứng nhu cầu bảo vệ một số công nghệ cao trong nước.

Theo ông, Bắc Kinh còn muốn có cơ sở pháp lý nội địa để phản ứng trước tranh chấp bí mật thương mại quốc tế hoặc kiện tụng xuyên quốc gia trong tương lai.

Lo ngại về tiêu chí và thủ tục

Theo dự thảo được nguồn dẫn lại, Bộ Thương mại có thể điều tra nếu cho rằng chủ thể nước ngoài vi phạm; chủ thể bị điều tra phải phối hợp, cung cấp tài liệu. Nếu không phối hợp, cơ quan này có thể quyết định dựa trên những thông tin đã có.

Bài nguồn lưu ý dự thảo chỉ có mười điều và chưa định nghĩa cụ thể các khái niệm như tổn hại hay đe dọa thực tế.

Giáo sư Tôn nói dự thảo để lại khoảng trống lớn ở ngưỡng áp dụng và thủ tục. Nếu thiếu tiêu chuẩn rõ, quy trình minh bạch và biện pháp khiếu nại hiệu quả, bất định từ kiểm soát mới có thể làm giảm sức hấp dẫn của các biện pháp ổn định đầu tư nước ngoài.

Ông nhấn mạnh không phải bất kỳ doanh nghiệp ngoại nào bị coi là có nguy cơ đều đương nhiên thuộc diện áp dụng. Vấn đề là loại xâm phạm nào sẽ được nâng thành vấn đề an ninh quốc gia và đe dọa phải đạt mức nào; dự thảo chưa đặt ra ranh giới rõ. Ông lo quyền tùy nghi hành chính có thể mở rộng, gây khó cho tuân thủ và tổn hại niềm tin đầu tư.

Ông Thẩm nhận xét các khái niệm chủ quyền, an ninh, lợi ích phát triển thường xuất hiện trong quy định Trung Quốc nhưng thiếu mô tả cụ thể, định lượng. Theo ông, điều này tạo không gian giải thích lớn cho cơ quan thực thi và hành chính, có thể được vận dụng linh hoạt theo nhu cầu chính trị.

Ông cho rằng thiếu khả năng dự đoán pháp lý rõ ràng có thể làm tăng rủi ro hoạt động của doanh nghiệp đa quốc gia tại Trung Quốc, thậm chí thúc đẩy một phần chuỗi cung ứng chuyển đi để giảm rủi ro.

Thu hút đầu tư và kiểm soát cùng tồn tại

Ngày 17/2/2025, Bộ Thương mại và Ủy ban Phát triển và Cải cách Quốc gia Trung Quốc công bố kế hoạch ổn định đầu tư nước ngoài, gồm mở cửa, xúc tiến đầu tư, nền tảng mở và bảo đảm dịch vụ.

Ngày 16/6/2026, hai cơ quan cùng Bộ Tài chính công bố kế hoạch củng cố và nâng chất lượng sử dụng vốn ngoại, với 15 biện pháp thuộc năm nhóm, gồm mở rộng tiếp cận thị trường, tạo thuận lợi đầu tư, khuyến khích tái đầu tư, bảo đảm đối xử bình đẳng và cải thiện môi trường kinh doanh.

Bài nguồn nhận xét việc đồng thời muốn giữ doanh nghiệp ngoại và đưa ra kiểm soát mới tạo tín hiệu mâu thuẫn trong bối cảnh kinh tế chịu sức ép.

Giáo sư Tôn nhìn nhận Bắc Kinh theo đuổi mở cửa có chọn lọc với an ninh là điều kiện: vừa muốn vốn, việc làm và công nghệ từ nước ngoài, vừa giữ quyền hạn chế doanh nghiệp bị coi là gây tổn hại lợi ích quốc gia. Theo logic chính sách ấy, thu hút và kiểm soát có thể song hành.

Ông nói bảo vệ bí mật thương mại tự nó có thể tăng niềm tin đầu tư, nhưng nếu ranh giới an ninh, lợi ích phát triển và đe dọa thực tế không rõ, doanh nghiệp khó biết hợp tác kỹ thuật bình thường, thẩm định hoặc dịch chuyển nhân sự có thể gặp vấn đề hay không.

Ông Thẩm cho rằng Trung Quốc muốn giữ và thu hút vốn ở sản xuất truyền thống, dịch vụ hiện đại, trong khi bảo vệ chặt công nghệ cốt lõi liên quan an ninh và các lĩnh vực nhạy cảm chính trị, công nghệ. Tín hiệu hai hướng ấy có thể khiến doanh nghiệp ngoại thận trọng và chờ đợi hơn.

Cần xem xét ranh giới pháp lý và khả năng khiếu nại

Ngày 19/10/2026, Bộ Ngoại giao Mỹ thông báo áp dụng Đạo luật Bảo vệ Sở hữu trí tuệ Mỹ (PAIPA) đối với năm thực thể liên quan hành vi đánh cắp bí mật thương mại Mỹ, trong đó có Công ty Công nghệ Trí Toán Thượng Hải. Bộ Thương mại Trung Quốc phủ nhận cáo buộc và nói sẽ có biện pháp đáp trả cần thiết.

Ngày 22/10, Bộ Tài chính Mỹ công bố dự thảo quy tắc về Chương trình An ninh Đầu tư Ra nước ngoài (OISP), đề xuất đưa công nghệ sinh học vào phạm vi công nghệ nhạy cảm, đồng thời mở rộng hạn chế liên quan bán dẫn, vi điện tử, AI, thông tin lượng tử, tính toán hiệu năng cao và hệ thống siêu vượt âm.

Trong bối cảnh ấy, dự thảo Trung Quốc gắn xâm phạm bí mật thương mại với chủ quyền, an ninh và lợi ích phát triển, dự kiến cho phép áp dụng hạn chế thương mại, đầu tư và nhập cảnh.

Theo giáo sư Tôn, luật Mỹ nêu các điều kiện như biết rõ hành vi, mức độ đánh cắp đáng kể, hỗ trợ hay chỉ đạo, đồng thời yêu cầu báo cáo Quốc hội; dự thảo Trung Quốc giải thích ít hơn về tiêu chuẩn đe dọa thực tế và thủ tục điều tra.

Ông cho rằng cần dùng cùng một tiêu chuẩn khi xem Mỹ và Trung Quốc mở rộng kiểm soát công nghệ: phạm vi áp dụng có rõ không, chứng cứ có đủ không, doanh nghiệp có thể giải trình và tìm biện pháp bảo vệ quyền lợi hiệu quả hay không.

Ông Thẩm cũng nhận xét hai bên có điểm giống về hình thức và động cơ, nhưng khác về cấu trúc pháp lý và thực thi. Theo đánh giá của ông, Mỹ có ranh giới và con đường khiếu nại rõ hơn, trong khi dự thảo Trung Quốc trao cho chính Bộ Thương mại quyền điều tra, xác định, phán quyết và thực hiện biện pháp.

Theo phóng viên Trình Công và Lạc Á, The Epoch Times tiếng Trung. Những đánh giá về động cơ, rủi ro và so sánh pháp lý được quy cho các chuyên gia trả lời phỏng vấn.