Triệu Thị Cô Nhi: lòng trung nghĩa từ sử sách đến sân khấu kinh kịch

Tác giả: Ban Văn hóa Nghệ thuật (文化藝術網) / Đại Kỷ Nguyên. Bản dịch từ bài nguồn.

Vào thế kỷ XVIII, một vở cổ kịch Trung Hoa truyền tới nước Pháp. Năm 1755, triết gia, nhà văn Voltaire xúc động trước câu chuyện ấy và viết vở kịch năm hồi L’Orphelin de la Chine, tức Người con côi Trung Hoa. Điều gì khiến một nhà tư tưởng Khai sáng ở châu Âu chú ý tới câu chuyện Trung Hoa hơn hai nghìn năm trước?

Trong câu chuyện ấy, có người đưa con mình chết thay con của người khác; có người biết phía trước là pháp trường vẫn quyết đi; lại có người chọn sống, mang tiếng xấu cả đời, coi giọt máu duy nhất của cố nhân như con ruột và nuôi dưỡng suốt hai mươi năm. Đó là câu chuyện Triệu Thị Cô Nhi.

Câu chuyện trên sân khấu

Trên sân khấu kinh kịch, câu chuyện mở đầu bằng họa diệt môn. Thời Xuân Thu, gian thần nước Tấn Đồ Ngạn Giả hãm hại họ Triệu khiến cả nhà bị giết. Vợ Triệu Sóc là Trang Cơ xuất thân từ công thất nước Tấn, đang có thai nên thoát chết. Không lâu sau, bà sinh một bé trai, giọt máu duy nhất còn lại của họ Triệu là Triệu Vũ, người được hậu thế gọi là Triệu Thị Cô Nhi.

Đồ Ngạn Giả biết chuyện, ra lệnh phong tỏa phủ công chúa để diệt tận gốc. Trình Anh, người từng là môn khách họ Triệu và làm nghề thầy thuốc ở thôn quê, liều mạng giấu đứa trẻ trong hòm thuốc rồi đưa ra khỏi phủ. Khi phát hiện trẻ mất tích, Đồ Ngạn Giả ra mật lệnh: trong ba ngày không ai giao nộp cô nhi thì giết tất cả trẻ cùng tuổi với đứa bé trong nước.

Để cứu những đứa trẻ vô tội và giữ lại huyết mạch họ Triệu, Trình Anh tìm lão thần Công Tôn Chử Cữu đang ẩn cư. Hai người quyết định đổi con, dẫn tới một trong những cuộc đối thoại gây xúc động nhất của sân khấu truyền thống.

Công Tôn Chử Cữu hỏi nuôi cô nhi và chết, việc nào khó hơn. Trình Anh đáp: “Chết dễ, nuôi cô nhi mới khó.” Công Tôn Chử Cữu nói họ Triệu trước kia đối đãi hậu với Trình Anh; vậy Trình Anh hãy làm việc khó, còn việc dễ là chết thì để ông làm trước.

Trình Anh trở về, bế con trai vừa chào đời giả làm cô nhi họ Triệu, rồi mang tiếng bán bạn để cầu vinh khi tự mình báo Đồ Ngạn Giả rằng Công Tôn Chử Cữu giấu đứa trẻ. Trên pháp trường, Đồ Ngạn Giả tra tấn Công Tôn Chử Cữu trước mặt Trình Anh, rồi giết con ruột Trình Anh. Chứng kiến con chết, bạn hy sinh, Trình Anh đau như cắt mà vẫn phải làm ra vẻ vui mừng, giả thành kẻ ham thưởng.

Đồ Ngạn Giả sau đó thu nhận Trình Anh làm phụ tá, nhận đứa trẻ Trình Anh nuôi dưỡng — thực chất là Triệu Vũ — làm con nuôi. Chịu lời nguyền rủa và hiểu lầm, Trình Anh nhẫn nhục nuôi cô nhi ngay trước mắt kẻ thù.

Hai mươi năm sau, Triệu Vũ lớn thành chàng trai tuấn tú, dũng mãnh. Trình Anh mở cuộn tranh ghi lại biến cố, kể sự thật. Biết thân thế, Triệu Vũ nổi giận, rút kiếm trừ gian; Đồ Ngạn Giả bị giết. Nỗi oan hai mươi năm khép lại bằng công lý theo cách lý giải của câu chuyện.

Sử sách kể khác nhau

Có thật lịch sử từng xảy ra cảnh tìm và cứu cô nhi bi thảm đến vậy? Sử liệu cho thấy chuyện phức tạp, quanh co hơn sân khấu. Giới sử học biết đến sự khác biệt nổi tiếng giữa Sử Ký và Tả Truyện về đề tài này.

Câu chuyện hấp dẫn trên sân khấu chủ yếu dựa vào thiên Triệu Thế Gia trong Sử Ký của Tư Mã Thiên. Ở đó, Đồ Ngạn Giả, Trình Anh và Công Tôn Chử Cữu lần đầu tạo nên mạch truyện cứu cô nhi quen thuộc; câu “Chết dễ, nuôi cô nhi mới khó” cũng xuất hiện. Tư Mã Thiên dùng ngòi bút giàu chất văn học biến bi kịch thành câu chuyện anh hùng.

Tả Truyện, tác phẩm ra đời sớm hơn, lại ghi một phiên bản rất khác. Nguyên nhân diệt họ Triệu gắn với chuyện nội bộ gia tộc: sau khi Triệu Sóc mất, Triệu Trang Cơ tư thông với Triệu Anh Tề. Khi chuyện bị phát hiện, Triệu Quát và Triệu Đồng trục xuất Triệu Anh Tề. Trang Cơ ôm hận, vu cáo hai người mưu phản với Tấn Cảnh Công. Vua ra lệnh đánh diệt họ Triệu; còn Triệu Vũ từ đầu đến cuối được mẹ nuôi trong cung, không lưu lạc dân gian và không có quá trình Trình Anh đổi con đầy bi thảm.

Theo tác giả bài viết, sân khấu không theo Tả Truyện mà hấp thu nhiều hơn truyền kỳ trong Sử Ký vì nhu cầu tinh thần của dân gian. Lịch sử trong Tả Truyện lạnh lùng, rối ren và đầy tính toán lợi ích; câu chuyện của Tư Mã Thiên gửi gắm khát vọng về trung nghĩa, hy sinh và công lý. Người sáng tạo dân gian muốn một thế giới tinh thần thiện ác phân minh, có báo ứng. Sân khấu gạt phần u tối của chuyện cung đình để làm nổi bật việc Trình Anh quên mình cứu người, dựng một biểu tượng tinh thần cho hai chữ nhân nghĩa.

Các phiên bản kinh kịch

Trên sân khấu kinh kịch, đề tài có hai hệ thống diễn xuất ảnh hưởng lớn: Sưu Cô Cứu Cô gắn với Dư Thúc Nham, Mạnh Tiểu Đông, và toàn bộ vở Triệu Thị Cô Nhi được chỉnh lý trong thập niên 1950.

Vở diễn ngắn Sưu Cô Cứu Cô tập trung vào cảnh đổi con trên pháp trường. Vai lão sinh phái Dư dồn tâm sức vào nỗi bi thương và sự nhẫn nhịn trong lòng Trình Anh. Mạnh Tiểu Đông, được gọi là Đông Hoàng, có giọng trang nghiêm, hùng hậu, cao vút và cổ kính. Khi hát cảnh pháp trường, nỗi đau vừa phải chỉ nhận đứa con sắp chịu hình được đưa vào câu hát về việc cầm rượu ngon, thịt cừu mời khách mà trong lòng đau không nói nên lời.

Bà không dùng tiếng gào khóc hay động tác phóng đại để ép người xem rơi lệ; cách hát cổ phác, mạnh mẽ mà hàm súc của phái Dư nén nỗi đau lớn trong lồng ngực.

Bước phát triển tiếp theo là toàn bộ Triệu Thị Cô Nhi do danh gia lão sinh Mã Liên Lương chỉnh lý, cải biên trong thập niên 1950. Ông cho rằng chỉ diễn Sưu Cô Cứu Cô thì quá bi lương, nên bổ sung trọn hành trình cô nhi lớn lên, Trình Anh vẽ tranh, sự thật được làm sáng tỏ và trả thù. Vở diễn vừa có chiều sâu bi kịch vừa có kết thúc công lý chiến thắng.

Một giai thoại hậu trường

Bài nguồn kể hậu trường khi diễn Triệu Thị Cô Nhi giữ quy củ rất nghiêm. Đến cảnh pháp trường, khi Công Tôn Chử Cữu chịu cực hình và Trình Anh bị buộc chỉ nhận con ruột, toàn bộ người ở hậu trường, kể cả người tạp dịch và diễn viên võ, không được phát ra tiếng. Ngay cả người phụ trách trống chiêng cũng phải giữ động tác rất nhẹ khi gõ chiêng.

Theo bài viết, sự lặng im ấy là cách giới sân khấu hàng trăm năm kính trọng hai nghĩa sĩ Trình Anh và Công Tôn Chử Cữu: diễn viên thở dài trên sân khấu, khán giả rơi lệ, hậu trường kính cẩn; đó là sức lay động tinh thần của kịch truyền thống.

Khi cuộn tranh được mở

Ở đoạn kết sân khấu, Triệu Vũ hai mươi năm sau quỳ trước Trình Anh tóc đã bạc, khóc gọi cha; gian thần hại trung lương bị đưa ra pháp trường. Trong kết thúc của Sử Ký, sau khi Triệu Vũ trưởng thành và họ Triệu phục hồi địa vị, Trình Anh không ở lại hưởng phú quý. Ông nói Công Tôn Chử Cữu chết trước vì tin ông hoàn thành được việc nuôi cô nhi; nay việc đã xong, ông sẽ xuống báo với Triệu Tuyên Mạnh, tức Triệu Thuẫn, ông nội Triệu Vũ, và Công Tôn Chử Cữu.

Triệu Vũ khóc lạy xin ông ở lại, nhưng Trình Anh vẫn chọn cái chết. Năm xưa, ông nói chết dễ, nuôi cô nhi mới khó. Khi việc khó nhất đã hoàn thành, ông cuối cùng đi làm việc mà mình gọi là dễ.

Chú thích của bài nguồn: Voltaire chủ yếu dựa vào tạp kịch thời Nguyên Triệu Thị Cô Nhi Đại Báo Thù và các bản dịch kịch Trung Hoa truyền tới châu Âu, không phải kinh kịch. Sưu Cô Cứu Cô và Triệu Thị Cô Nhi của kinh kịch phát triển sau đó. Trong nguyên văn Sử Ký, đứa trẻ chết thay là con của người khác; chi tiết Trình Anh dùng con ruột thay thế là cải biên của tạp kịch thời Nguyên và kinh kịch mà bài viết sử dụng.

Tài liệu tham khảo của bài nguồn: Sử Ký – Triệu Thế Gia; Tả Truyện – Thành Công năm thứ tư và thứ tám; Triệu Thị Cô Nhi Đại Báo Thù của Kỷ Quân Tường; Người con côi Trung Hoa của Voltaire; tư liệu các vở kinh kịch Sưu Cô Cứu Cô và Triệu Thị Cô Nhi.

Nguồn: Đại Kỷ Nguyên.