Bach và bản cantata vui nhộn về cà phê
Tại châu Âu thế kỷ XVIII, cà phê dần chuyển từ một thứ hàng xa xỉ thành thức uống được thưởng thức hằng ngày. Leipzig, thành phố Đức nơi nhà soạn nhạc Johann Sebastian Bach sinh sống, là một trung tâm của loại đồ uống được săn đón ấy. Các quán cà phê xuất hiện khắp thành phố, và Bach cũng không xa lạ với thức uống này. Ông thường ghé Café Zimmermann, vừa uống cà phê vừa chỉ huy những buổi biểu diễn của Collegium Musicum, dàn nhạc sinh viên của mình.
Cà phê trở thành một nét văn hóa tại châu Âu: những cửa hàng mở ra, phụ nữ tổ chức các buổi gặp mặt uống cà phê tại nhà, còn người dân bình thường cũng có thể thưởng thức nó. Đến thập niên 1730, cà phê là lựa chọn phổ biến trong nhiều cuộc gặp gỡ. Bach có lẽ hiểu sức hấp dẫn của thức uống này hơn nhiều nhạc sĩ cổ điển khác. Một giai thoại về ông kể rằng ông uống tới 30 tách mỗi ngày. Khoảng từ năm 1732 đến 1735, ông sáng tác một trong những tác phẩm thú vị nhất của mình để tôn vinh thứ đồ uống nóng ấy: “Coffee Cantata”, BWV 211.
Một tối hậu thư và bước ngoặt bất ngờ
Bach nổi tiếng với các sáng tác tôn giáo được khơi nguồn từ đức tin của một tín hữu Luther sùng đạo, nhưng ông cũng viết những tác phẩm thế tục. “Coffee Cantata” sinh động vừa là lời ca ngợi cà phê, vừa là sự châm biếm bộ phận dân chúng khi ấy lo ngại ảnh hưởng văn hóa ngày càng lớn của nó. Tác phẩm thường được mô tả như một vở opera nhỏ, hé lộ khía cạnh tinh nghịch của một trong những nhạc sĩ nghiêm túc nhất của âm nhạc cổ điển.
Bản trình diễn được giới thiệu trong bài gốc do Netherlands Bach Society thực hiện (nghe bản trình diễn). Tác phẩm dài khoảng 27 phút có hai nhân vật chính: người cha Herr Schlendrian và cô con gái Lieschen. Người dẫn chuyện xuất hiện ở đầu và gần cuối để giới thiệu bối cảnh — một quán cà phê hư cấu, nơi diễn ra toàn bộ câu chuyện.
Ngay đầu bản cantata, khán giả được làm quen với Schlendrian, một người cha nghiêm khắc lo lắng về việc uống cà phê của con gái. Nhưng lời đáp của Lieschen ở mốc 5 phút 31 giây có thể khiến người nghe ngày nay mỉm cười: cô quả quyết mình chỉ uống ba tách mỗi ngày, mức mà bài gốc mô tả là trung bình của phần lớn người Mỹ hiện nay.
Một đoạn sáo chuyển tiếp báo hiệu aria — phần hát đơn kéo dài — của Lieschen. Khoảng phút 10:36, Schlendrian đáp lại trong sự bực bội. Vì con gái nhất quyết đến quán cà phê, ông đưa ra hàng loạt hình phạt: không dự tiệc, không đi dạo trong thành phố, không được mặc những kiểu thời trang mới nhất. Khi Lieschen vẫn không nao núng, người cha đưa ra tối hậu thư trong aria của mình. Khoảng phút 14:50, ông tuyên bố cô sẽ không có cơ hội kết hôn nếu tiếp tục thói quen mà ông cho là xấu. Cuối cùng cô con gái đồng ý, nhưng đã có sẵn một kế hoạch riêng.
Gần cuối, ở phút 22:20, người dẫn chuyện trở lại, cho biết Schlendrian đã đi tìm chồng cho con gái. Khi tác phẩm còn khoảng năm phút, người dẫn chuyện tiết lộ bí mật: Lieschen đã đặt điều kiện trong hợp đồng hôn nhân rằng cô được quyền pha cà phê theo ý thích; nếu không, người cầu hôn sẽ không thể cưới cô.
Phần lời của bản cantata do Picander viết. Đây là bút danh của nhà thơ, người viết lời nhạc kịch Christian Friedrich Henrici, người cộng tác nhiều với Bach. Tuy nhiên, theo bài gốc, tình tiết đảo chiều ở cuối với điều kiện kết hôn của Lieschen là ý tưởng của chính Bach.
Đoạn kết với ba giọng hát
“Coffee Cantata” có phần phối khí nhẹ hơn nhiều tác phẩm khác của Bach, phù hợp với không gian quán cà phê. Phần âm trầm được nâng đỡ bởi harpsichord, nhạc cụ tiêu biểu của thời Baroque. Sáo độc tấu cùng các nhạc cụ dây, gồm violin và viola, hoàn thiện âm thanh.
Nổi bật nhất là phần thanh nhạc, với những đoạn hát đơn của giọng bass trong vai Schlendrian và giọng soprano trong vai Lieschen. Người dẫn chuyện đảm nhiệm giọng tenor. Cả ba cùng hòa giọng trong những phút cuối, tạo nên đoạn kết mang phong cách hợp xướng.
Bach yêu cà phê, nhưng còn tạo ra bản cantata như một cách quảng bá nơi ông thường lui tới. Chủ quán Gottfried Zimmermann không thu phí vào cửa, song vẫn kiếm lợi từ việc bán cà phê trong các buổi hòa nhạc thường kỳ của Bach. Tác phẩm vui nhộn ra mắt tại Café Zimmermann được các sử gia xem là cách nhà soạn nhạc bày tỏ lòng biết ơn với địa điểm này.
Vừa hài hước vừa duyên dáng, “Coffee Cantata” cho thấy nghệ sĩ có thể tìm cảm hứng ở bất cứ đâu. Bach thường sáng tác từ đức tin của mình. Nhưng đôi khi ông cũng hướng đến những điều trần thế và nhận được nguồn cảm hứng thú vị từ một nàng thơ nhỏ bé mà đầy sức mạnh: hạt cà phê.
Rebecca Day — The Epoch Times.
