Nhạc đồng quê và cuộc trò chuyện dài cùng văn hóa Mỹ

Rebecca Day, The Epoch Times / American Essence

Câu chuyện nhạc đồng quê, trên nhiều phương diện, cũng là câu chuyện nước Mỹ. Tạp chí American Country Network xem nhạc đồng quê là nơi ký ức gia đình và nỗi buồn hóa thành lời ca chung.

Những âm thanh về sau định hình nhạc đồng quê đã xuất hiện trước khi nó được gọi tên như một thể loại: tiếng vĩ cầm vang qua vùng Appalachian, tiếng guitar mộc ngân giữa đồng ruộng và đầm lầy miền Nam. Mối quan hệ ấy không chỉ có một chiều. Nước Mỹ góp phần tạo nên nhạc đồng quê; âm nhạc cũng giúp người Mỹ diễn đạt và hiểu nền văn hóa xung quanh mình.

Khởi đầu của thể loại thường được gắn với mùa hè năm 1927, khi những buổi thu âm lịch sử tại Bristol, Tennessee, ghi lại âm nhạc nông thôn miền Nam. Dù được gọi là “vụ nổ lớn” của nhạc đồng quê, những gốc rễ giai điệu của nó đã có từ trước rất lâu.

Âm thanh định hình ban đầu

Ngày nay, nhạc đồng quê được xem là rất Mỹ. Nhưng theo nhà sử học Don Cusic, giáo sư Đại học Belmont, nhiều gốc rễ âm nhạc có thể lần về quần đảo Anh trong thế kỷ XVIII. Những phong cách nay gọi là dân gian được chơi bằng nhạc cụ mộc, thường là guitar hoặc vĩ cầm, và trong các nhóm nhạc dây. Người nhập cư mang chúng vượt Đại Tây Dương tới Mỹ.

“Những nhạc cụ mộc ấy là âm thanh định hình đầu tiên”, Cusic nói với tạp chí American Essence. Cusic là học giả, tác giả hơn 25 cuốn sách về nhạc đồng quê, gồm tiểu sử Roger Miller, Eddy Arnold, Gene Autry và Chet Atkins; ông được vinh danh trong Western Music Hall of Fame.

Khi nước Mỹ hình thành, nhạc đồng quê cũng phát triển. Dân gian hòa với gospel và blues; tới đầu thế kỷ XX, một thể loại mới đã xuất hiện. Năm 1927, Victor Talking Machine Company đến Bristol thu lại các phong cách truyền thống, mở đường cho một người thợ đường sắt chưa được biết đến góp phần định hình giai đoạn hiện đại của thể loại.

Jimmie Rodgers, sinh tại Mississippi, được trìu mến gọi là “người hãm phanh biết hát”. Đầu thế kỷ XX, ông đi khắp nước Mỹ bằng tàu, ban ngày làm việc đường sắt, ban đêm hát cho đồng nghiệp. Tại Bristol, ông thu âm với nhà sản xuất kiêm người tìm kiếm tài năng Ralph Peer. Lúc ấy Rodgers mới viết vài tác phẩm riêng, nhưng chúng về sau trở thành những chuẩn mực sáng tác của thể loại.

Nhạc đồng quê từ lâu được xem là âm nhạc của người lao động, hướng tới những người chăm chỉ và coi trọng gia đình. Nông dân, chủ cơ sở kinh doanh nhỏ và công nhân đường sắt tìm đến âm nhạc Rodgers. Lối hát yodel phóng khoáng, với những nguồn ảnh hưởng từ Thụy Sĩ và Đức, gợi nỗi hoài nhớ. Ông còn cuốn hút họ bằng những bài hát kể chuyện tình yêu, mất mát và phiêu lưu.

Người nghe thấy gần gũi với âm sắc miền Nam và những câu chuyện trong lời ca. Từ nhịp kể nhanh đến chuyện tình sôi nổi, từ khó khăn thường nhật đến những chuyến đi, Rodgers kết hợp blues, gospel, dân gian với guitar mộc và giọng hát rung luyến. Âm nhạc cho người Mỹ bình thường thấy đời mình cũng có những câu chuyện đáng kể. Sức hút ấy đưa thể loại vượt khỏi miền đông nam và đi về phía Tây.

Những ca khúc có cốt truyện, hình ảnh và lối kể — thường gọi là story-songs — nay rất quen thuộc. Nhạc đồng quê buổi đầu giúp phổ biến lối hát ấy tới đông đảo người nghe; Rodgers là một nhân vật quan trọng trong quá trình đó. Những bài hát gần gũi kết nối một đất nước vừa cần mẫn vừa giàu tình cảm. Rồi tiến bộ công nghệ giữa thế kỷ XX tiếp tục mở rộng ảnh hưởng.

Thích ứng với thế giới hiện đại

Trong vài thập niên đầu, nhạc đồng quê gắn chặt với truyền thống nhạc cụ mộc. Banjo có nguồn gốc châu Phi, vốn bén rễ trong âm nhạc miền Nam, trở thành một phần của các nhóm nhạc dây. Nghệ sĩ từ những nền tảng khác nhau cùng biểu diễn, pha trộn phong cách và hình thành hệ nhạc cụ chủ đạo.

Nhạc đồng quê chuyển sang nhạc cụ điện chậm hơn một số dòng khác. Nghệ sĩ trung thành với âm thanh mộc, và khả năng sử dụng điện tại nơi biểu diễn cũng ảnh hưởng đến quá trình chuyển đổi. “Họ chơi nhạc ở những nơi không có điện”, Cusic nói. Sau chiến tranh, những năm tháng đổi mới thúc đẩy thể loại tiếp tục thay đổi.

Nước Mỹ phát triển nhanh sau Thế chiến II, nhạc đồng quê cũng vậy. Theo Cusic, vào cuối chiến tranh, dòng nhạc này đã đi theo nhiều hướng. Western swing phát triển tại Texas, Oklahoma và những nơi như Los Angeles. Bluegrass, phát triển từ các nhóm nhạc dây thời kỳ đầu, hình thành gắn với Kentucky. Tại miền Nam, nơi tín ngưỡng ở trung tâm gia đình và cộng đồng, thính giả yêu thích gospel và thánh ca. Cùng lúc, honky-tonk lan trên sóng phát thanh. Các nhánh nằm dưới một tên thể loại và ảnh hưởng lẫn nhau.

Đến giữa thế kỷ XX, nhạc đồng quê đã có vị trí vững chắc khi phản chiếu đời sống thường ngày: lao động, gia đình và cộng đồng. Điện đưa tới những âm thanh vùng miền mới; điện ảnh biến âm nhạc địa phương thành sản phẩm văn hóa có tầm phủ sóng toàn quốc.

Những đứa trẻ gia đình lao động dành ngày hè trong rạp, xem Gene Autry qua các phim như “The Last Round-Up” và mơ cưỡi ngựa qua đồng bằng miền Tây. Các bà mẹ yên tâm để con xem phim cao bồi ca hát vì nhân vật chính thể hiện lòng can đảm, chính trực, tinh thần làm việc và đôi khi cả niềm ham phiêu lưu.

Theo Cusic, những cao bồi ca hát đi ra từ ngành điện ảnh. Gene Autry, Roy Rogers và nhóm Sons of the Pioneers đem âm thanh cùng hình ảnh gắn với nhạc đồng quê tới công chúng rộng hơn. Nếu lúc đầu thể loại phát triển vì thính giả thấy lời ca nói về cuộc đời mình, thì bước chuyển qua phim ảnh còn có lý do thực tế: bán được vé và đĩa.

“Nó phát triển vì bán được. Đó là một ngành kinh doanh”, ông nói. Tài năng nghệ thuật là một yếu tố, nhưng thành công còn phụ thuộc việc thu hút công chúng. Một sản phẩm không bán được không nhất thiết kém về thẩm mỹ; nền tảng kinh tế và thương mại có vai trò thúc đẩy ngành.

Công nghệ tạo ra thị trường. Các giá trị, câu chuyện và âm thanh từ những cộng đồng gắn bó trở thành một phần của giải trí qua radio, điện ảnh. Khi nghệ sĩ đồng quê trở thành những gương mặt truyền hình quen thuộc trong các thập niên sau, họ đưa thể loại từ màn bạc vào từng gia đình.

Chia sẻ trải nghiệm sống

Trong thập niên 1960, chương trình tạp kỹ nhạc đồng quê thuộc nhóm được yêu thích trên truyền hình. Johnny Cash, Glen Campbell, Jimmy Dean và Porter Wagoner là một số ca sĩ dẫn chương trình hằng tuần với âm nhạc và tiểu phẩm.

Truyền hình mở rộng sự hiện diện của nhạc đồng quê đúng lúc các dòng nhạc phổ thông bắt đầu gắn với những nhóm xã hội. Theo cách nhìn của Cusic, rock và pop gắn với phản văn hóa, còn nhạc đồng quê phản ánh các giá trị truyền thống và thu hút một nhóm công chúng khác, thường trưởng thành hơn. Ông gọi nó là sự đối trọng với phản văn hóa.

Những thay đổi xã hội thập niên 1960 khiến nhạc đồng quê trở thành một dấu hiệu bản sắc. Người coi trọng gia đình, tín ngưỡng và cộng đồng ở trung tâm công chúng của thể loại. Nhưng Cusic lưu ý không nên nhìn nó bằng một lăng kính duy nhất: bên cạnh người đàn ông của gia đình còn có chàng trai thích uống bia và quậy phá. Cả hai cùng tồn tại trong dòng nhạc.

Nhạc đồng quê và nước Mỹ, theo cách bài viết diễn giải, chia sẻ niềm tin rằng mỗi người được đi một con đường khác nhau nhưng những giá trị cốt lõi vẫn kết nối họ. Âm nhạc không đánh mất mối liên hệ với trải nghiệm chung của con người. Nó không chỉ có niềm vui, mà đầy những khúc hát về đau lòng và mất mát.

“I’m So Lonesome I Could Cry” của Hank Williams và “Walking After Midnight” do Patsy Cline thể hiện trở thành những bản nổi tiếng, cho thấy nhu cầu nghe ca khúc buồn: chúng có thể chuyển trải nghiệm tiêu cực thành sự giải tỏa. Cusic cho rằng đó là một phần sức mạnh của thể loại. Một bài hát buồn có thể giúp ta thấy khá hơn; nhạc đồng quê giống tấm chăn ấm đem lại an ủi.

Khi buồn, người ta thường muốn một bài hát phản chiếu đúng cảm giác ấy. Theo ông, lời khen cao nhất dành cho ca khúc là người nghe thấy nó nói đúng điều mình đang cảm thấy hoặc suy nghĩ.

Một đóng góp bền vững của nhạc đồng quê là biến trải nghiệm cá nhân thành trải nghiệm sống chung, bất kể nơi cư trú. Người nghe nhận ra mình trong chuyện tan vỡ, hoặc thấy gần người thân đã khuất qua lời ca tinh thần. Âm nhạc không thay đổi điều đã xảy ra, nhưng có thể cho trải nghiệm ấy một tiếng nói.

Nước Mỹ đổi thay, âm nhạc cũng đổi thay

Khi nước Mỹ tiếp tục chuyển mình, nhạc đồng quê cũng vậy. Công nghệ mới đem lại tầm tiếp cận rộng chưa từng có. Theo Cusic, thể loại nay hiện diện toàn cầu, với Mỹ, Canada và Australia là ba thị trường thính giả hàng đầu.

Cách nghe qua các dịch vụ phát trực tuyến thay đổi nhanh, kéo theo âm thanh mới. Nghệ sĩ thu trên máy tính, tạo nên sản phẩm mang tính thương mại cao; nhạc đồng quê ngày nay nghe gần với pop hơn, ông nhận xét. Điều đó đặt ra câu hỏi: nó có thể đổi đến đâu trước khi đánh mất đặc điểm khiến mình là nhạc đồng quê? Cusic cho rằng nó tiếp tục phát triển chừng nào còn bán được.

Tính chính trực nghệ thuật phụ thuộc nhiều vào mỗi nghệ sĩ. Có người chỉ muốn hát một ca khúc thành công, không quá bận tâm lời hát nói gì. Người khác muốn bày tỏ một điều và đại diện cho một phần nước Mỹ.

Nghệ sĩ từ những nền tảng khác nhau luôn có mặt trong thể loại, và sự hiện diện ấy đang tăng. Khi cách nhìn về nhạc đồng quê đổi thay cùng vị trí đại chúng hơn, nhiều nhạc sĩ da đen tìm đến nó, tiếp nối con đường mà Charley Pride đã góp phần mở ra. Pride có 29 bản đứng đầu bảng xếp hạng trong giai đoạn 1969–1983, gồm “Kiss an Angel Good Mornin’”. Những nghệ sĩ mới làm sâu thêm nguồn văn hóa của dòng nhạc.

Điều gì tạo nên sự chân thực?

Với Cusic, tính chân thực vượt ra ngoài âm thanh: nó phụ thuộc nghệ sĩ đứng ở đâu trong nền văn hóa đó. Họ ở bên ngoài hay là một phần của nó? Họ muốn tôn vinh các giá trị qua âm nhạc riêng hay chỉ tận dụng một thể loại đang phổ biến?

Khi thính giả, nghệ sĩ và nhà phê bình cân nhắc những câu hỏi ấy, nền tảng vẫn là mối quan hệ cộng sinh lâu dài giữa dòng nhạc và đất nước. Nhạc đồng quê liên tục biến đổi, từ những truyền thống giai điệu châu Âu kết hợp nhiều ảnh hưởng để trở thành một thể loại mang âm thanh riêng của nước Mỹ.

Từ nhạc cụ mộc đến khuếch đại điện, từ bài ca kể chuyện đến giai điệu vui tươi, nhạc đồng quê phát triển cùng nước Mỹ. Quan hệ giữa âm nhạc và văn hóa giống một cuộc trò chuyện: mỗi bên giúp bên kia lớn lên; những ca khúc và câu chuyện mới làm cuộc trò chuyện sâu hơn, bền hơn.

Ghi chú biên tập: Bài nguồn dùng cụm “on tape” khi kể về thu âm Bristol năm 1927. Bản dịch sử dụng “thu âm” để tránh gợi sai rằng khi ấy đã dùng băng từ. Hồ sơ do Thư viện Quốc hội Mỹ lưu trữ xác nhận các phiên thu của Victor trong mùa hè 1927 và thiết bị micro điện mới. Hồ sơ cũng lưu ý Bristol là cột mốc quan trọng, nhưng không phải lần thu thương mại đầu tiên của nhạc đồng quê. Những nhận xét về công chúng và bản sắc trong bài được quy cho Cusic, không phải mô tả duy nhất cho toàn bộ thể loại.

Tác giả: Rebecca Day. Nguồn: The Epoch Times / American Essence. Đối chiếu: Hồ sơ các phiên thu Bristol, Thư viện Quốc hội Mỹ.