Giao hưởng số 1 của Mahler: từ tiếng gọi thiên nhiên đến khúc kết rực sáng

Một âm thanh kéo dài, tiếng kèn từ xa, nhịp múa đồng quê rồi hành khúc trầm tối: Giao hưởng số 1 của Gustav Mahler đưa người nghe qua những không gian tương phản trước khi đi đến phần kết đầy sức mạnh.

Trong bài giới thiệu đăng ngày 21/4/2026 trên The Epoch Times, nhà soạn nhạc Kenneth LaFave nhấn mạnh mối liên hệ giữa ca khúc và giao hưởng trong sáng tác của Mahler. Bản giao hưởng đầu tiên cho thấy nhà soạn nhạc đưa những giai điệu từng viết cho giọng hát vào một thế giới âm thanh rộng hơn.

Để hiểu tác phẩm, có thể bắt đầu từ lịch sử hình thành rồi lắng nghe các điểm chuyển giữa bốn chương. Tư liệu của Los Angeles Philharmonic, London Symphony Orchestra và Mahler Foundation cũng giúp phân biệt bản thường được biểu diễn ngày nay với những phiên bản ban đầu.

Một tác phẩm được sửa đổi qua nhiều năm

Los Angeles Philharmonic ghi nhận khoảng 15 năm từ những phác thảo đầu đến bản sửa đổi năm 1899. Trong thời gian đó, sự nghiệp chỉ huy của Mahler đưa ông từ Kassel đến vị trí giám đốc Nhà hát Opera Hoàng gia Vienna.

Tác phẩm được ra mắt ở Budapest năm 1889 với năm chương. Sau những lần sửa đổi để biểu diễn tại Hamburg và Weimar, Mahler bỏ một chương; phiên bản gần với hình thức quen thuộc hiện nay được trình diễn tại Berlin năm 1896. Bản xuất bản năm 1899 tiếp tục phản ánh những thay đổi trong phối khí.

Los Angeles Philharmonic ước tính thời lượng khoảng 51 phút, còn chương trình của London Symphony Orchestra ghi khoảng 55 phút. Các con số này là chỉ dẫn cho người nghe, không phải một thời lượng bắt buộc cho mọi bản diễn.

Vì sao có bản thu kèm Blumine?

Theo Mahler Foundation, chương Blumine từng nằm giữa chương mở đầu và chương nay được đánh số hai. Nó xuất hiện trong ba buổi diễn đầu ở Budapest, Hamburg và Weimar, rồi bị loại khỏi cấu trúc bốn chương. Tên gọi Titan cũng gắn với một giai đoạn trình diễn và chỉnh sửa của tác phẩm.

Tư liệu của tổ chức này lưu ý rằng Mahler dùng tên Titan cho các buổi diễn năm 1893 và 1894, nhưng không coi âm nhạc là bản kể lại cuốn tiểu thuyết cùng tên của Jean Paul. Vì thế, người nghe không cần tìm một cốt truyện văn học cố định để giải thích từng đoạn nhạc.

Blumine về sau được tìm lại và Benjamin Britten chỉ huy trình diễn tại Liên hoan Aldeburgh năm 1967. Khi lựa chọn bản thu, nên xem danh sách chương: phần nhạc này có thể được đưa vào như tư liệu bổ sung. Điều đó giúp tránh nhầm lẫn khi so sánh hai bản ghi có số lượng mục khác nhau.

Bốn chương, bốn cách thay đổi sắc thái

Phần mở đầu là một điểm nghe đáng chú ý. Chương trình London Symphony Orchestra mô tả nốt La trải rộng trên bộ dây, bên cạnh các âm sắc gợi khoảng cách và không gian: tiếng trumpet, clarinet, kèn Anh và những nốt trầm của đàn harp. Âm nhạc chưa lập tức đưa ra một giai điệu dài, rõ nét; người nghe có thể chú ý cách từng lớp âm thanh xuất hiện.

Cũng theo tư liệu London Symphony Orchestra, chương hai mang nhịp điệu Ländler, một điệu múa đồng quê. Phần giữa có tính chất chậm và suy tư hơn. Sự thay đổi ấy tạo cơ hội nghe cùng một dàn nhạc chuyển từ bước nhảy mạnh mẽ sang cách diễn đạt mềm hơn, rồi trở lại nhịp chuyển động.

LaFave lưu ý một thủ pháp nổi bật ở chương ba: giai điệu dân ca quen thuộc Frère Jacques xuất hiện bằng đàn contrabass độc tấu, nhưng được chuyển sang giọng thứ. Âm thanh của một giai điệu vốn gắn với tuổi thơ vì thế trở nên khác lạ. Ở chương cuối, âm nhạc đi từ Fa thứ đầy kịch tính đến sự trở lại của Rê trưởng.

Không cần coi mỗi chương là một bức tranh tách biệt. Khi một sắc thái hoặc một nét nhạc gợi cảm giác đã từng xuất hiện, người nghe có thể ghi nhớ nó rồi nghe lại đoạn trước. Việc nhận ra những liên hệ ấy thường dễ hơn khi nghe lần thứ hai, sau khi đã biết hướng đi chung của tác phẩm.

Nghe ca khúc để hiểu thêm âm nhạc không lời

Los Angeles Philharmonic chỉ ra rằng chất liệu từ Songs of a Wayfarer giữ vai trò trong chương một và chương ba. Bản giao hưởng không cần người hát để giai điệu ấy tiếp tục có sức biểu đạt: phần việc của giọng ca được chuyển sang các nhạc cụ và cách phối hợp giữa chúng.

Một cách tiếp cận là nghe riêng ca khúc rồi quay lại đoạn giao hưởng tương ứng. Có thể tự hỏi: giai điệu còn giữ hình dáng nào, nhạc cụ nào làm nổi bật nó, và khi không có lời thì mình chú ý đến điều gì khác? Đây là cách so sánh trải nghiệm nghe, không phải bài kiểm tra kiến thức hòa âm.

Dành một lần nghe cho toàn bộ hành trình

Ở lần nghe đầu, có thể chỉ ghi lại vài mốc: phần mở đầu yên tĩnh, điệu múa, hành khúc và chương cuối. Không cần cố nhớ mọi thuật ngữ tiếng Đức hoặc nhận diện toàn bộ nhạc cụ cùng lúc.

Lần tiếp theo, hãy chọn một chi tiết để theo dõi, chẳng hạn sự chuyển giao giai điệu giữa các nhóm nhạc cụ hoặc cách âm lượng tăng rồi hạ xuống. Nếu xem video biểu diễn, hình ảnh dàn nhạc có thể giúp kết nối một âm sắc với nhạc cụ đang chơi.

Nên giữ âm lượng nghe thoải mái ngay từ đầu, bởi phần yên tĩnh và phần cao trào có độ chênh lớn. Sau khi nghe từng đoạn, trở lại toàn bộ tác phẩm sẽ giúp cảm nhận rõ hơn vai trò của mỗi phần trong hành trình chung. Những lời giới thiệu hữu ích nhất khi mở thêm cách lắng nghe và vẫn dành chỗ cho cảm nhận riêng của mỗi người.

Tham khảo: The Epoch Times; Los Angeles Philharmonic; London Symphony Orchestra; Mahler Foundation.