Bí ẩn bản thảo Sáu tổ khúc cello của Bach và tự do trong diễn giải

George Cai, Epoch Times. Các nhận định về cách diễn giải và chất lượng bản chép trong bài thuộc tác giả.

Trong hai bài trước của loạt thưởng thức danh khúc trên Epoch Times, tác giả đã bàn về phong trào phục hưng Bach thế kỷ XIX và câu chuyện Pablo Casals tình cờ khám phá Sáu tổ khúc cho cello độc tấu. Từ đó, bộ tác phẩm trở thành những bản nhạc thường xuất hiện trong chương trình biểu diễn cổ điển, với rất nhiều bản thu để người nghe lựa chọn.

Tuy nhiên, khác với nhiều tác phẩm cổ điển, mỗi bản thu của sáu tổ khúc này nghe như một tác phẩm rất khác. Không chỉ mỗi nghệ sĩ cello có cách diễn giải riêng, mà ngay một nghệ sĩ, ở những giai đoạn khác nhau trong sự nghiệp, cũng có thể chơi cùng tác phẩm theo những cách rất khác nhau.

Khác biệt ấy vốn bình thường trong âm nhạc: cách diễn giải của người biểu diễn tất yếu khác nhau với bất kỳ tác phẩm hay loại hình âm nhạc nào. Điểm khác thường ở đây là giới âm nhạc chưa thống nhất về những nguyên tắc căn bản để diễn giải bộ tác phẩm.

Từ cách phát âm nốt — như ngắt tiếng hay liền tiếng — tới cách kéo vĩ, nghệ sĩ không biết chắc nên chơi các nốt thế nào hoặc dùng nhạc cụ nào. Âm sắc Bach mong muốn đã thất truyền qua thời gian dài.

Bản gốc Sáu tổ khúc cho cello độc tấu đã mất; bản thảo viết tay của nhà soạn nhạc tới nay chưa được tìm thấy. Nghệ sĩ phải dò tìm qua những bản chép có lỗi và dấu ấn diễn giải của người biên tập, dựa trên suy đoán và ước lượng để ghép lại tác phẩm.

Hai bản chép quan trọng

Các nghệ sĩ ngày nay tìm cảm hứng từ nhiều phiên bản. Hai nguồn quan trọng là bản chép tay của vợ Bach, Anna Magdalena, và bản chép của Johann Peter Kellner.

Bản của Anna Magdalena thường được xem là nguồn nhạc phổ quan trọng nhất. Tuy vậy, dấu chỉ dẫn trong bản chép khá vội vàng, lộn xộn; ngay vài ô nhịp đầu của Tổ khúc số 1 đã có nhiều mâu thuẫn về cách kéo vĩ.

Có bằng chứng cho thấy bà có thể chép từ một nguồn thứ cấp thay vì trực tiếp từ bản thảo gốc. Bản chép của Kellner có hình thức thống nhất hơn, nhưng cũng chứa nhiều lỗi do bất cẩn, với các nốt sai xuyên suốt.

Vụ thất lạc bản thảo nổi tiếng này khiến giới nghiên cứu âm nhạc khó xác lập văn bản chính xác, nhưng đồng thời tạo tự do sáng tạo cho người biểu diễn. Người nghe được hưởng lợi từ những cách diễn giải phong phú.

Dù hy vọng tìm thấy bản gốc khá mong manh, nỗ lực khám phá ý nghĩa sâu hơn của sáu tổ khúc giúp nghệ sĩ tạo nên những tác phẩm biểu diễn đáng kinh ngạc. Với họ, bộ tổ khúc vẫn là miền khám phá không có điểm tận cùng. Tác giả đặt câu hỏi: có lẽ đó cũng là điều Bach mong muốn, dùng tác phẩm để thách thức và khơi dậy sáng tạo của nghệ sĩ.

Courante trong Tổ khúc số 6 cung Rê trưởng

Bài gốc giới thiệu bản trình diễn chương III, Courante, trong Tổ khúc cello số 6 cung Rê trưởng do Pieter Wispelwey thể hiện.

Tổ khúc số 6 là phần kết có quy mô khoáng đạt của toàn bộ tác phẩm. Các học giả cho rằng, khác với những tổ khúc còn lại, nó được viết cho một nhạc cụ cello năm dây thời Baroque, thường được liên hệ với cello piccolo. Nhạc cụ này có thêm một dây ở âm vực cao, khác với cello thông thường.

Với nghệ sĩ quen chơi cello truyền thống, tổ khúc đặt ra thử thách kỹ thuật lớn: cách đặt ngón khác thường, yêu cầu ngón tay đặc biệt linh hoạt và chính xác, trong lúc liên tục chơi ở âm vực cao.

Courante thể hiện sức sống trong âm nhạc Bach. Nghệ sĩ sử dụng nhạc cụ theo kiểu cổ để tôn vinh thời Baroque và tái hiện phong cách âm nhạc khi tác phẩm ra đời. Cách kéo vĩ tạo cộng hưởng mạnh hơn, cùng việc giảm kỹ thuật rung âm, đem lại cảm giác tự do và vui tươi.

Nhìn chung, Tổ khúc số 6 mang không khí hân hoan, đặc biệt rõ khi đặt cạnh sắc thái trầm tối của Tổ khúc số 5. Nghệ sĩ Mstislav Rostropovich từng ca ngợi Tổ khúc số 6 có thể tạo quy mô lớn như một bản giao hưởng chỉ với cello độc tấu.

Tác giả: George Cai, nghệ sĩ cello và người yêu nhạc cổ điển. Ông từng biểu diễn tại nhiều phòng hòa nhạc nổi tiếng, gồm Carnegie Hall ở New York và Deutsche Oper Berlin ở Đức; hiện sống tại New York. Bài tiếng Trung được chuyển từ nguyên tác “Tune in Today: The Mystery of Bach’s Six Suites for Solo Cello (Part 3)” đăng trên Epoch Times tiếng Anh.

Nguồn: Epoch Times.

Đối chiếu biên tập: Henle Urtext xác nhận bản tự bút không còn và các dấu nối trong bản Anna Magdalena thiếu chính xác, nhưng đánh giá văn bản nốt nhạc nhìn chung ít vấn đề hơn cách miêu tả của bài nguồn. Nhà nghiên cứu Bach Ruth Tatlow nêu chỉ dẫn năm dây cho Tổ khúc số 6; loại nhạc cụ chính xác vẫn còn tranh luận. DKN trước đó giới thiệu câu chuyện Casals và Tổ khúc số 5.