Một đêm thiếu ngủ ảnh hưởng thế nào đến hoạt động của não?
Nghiên cứu trên 26 tình nguyện viên ghi nhận những đợt mất tập trung sau thiếu ngủ đi cùng thay đổi dòng dịch não tủy. Đây là một góc nhìn về cơ chế giấc ngủ, không phải bằng chứng rằng một đêm thức khuya gây tổn thương vĩnh viễn.
Hầu hết chúng ta từng trải qua điều này: đêm trước thức hơi muộn, hôm sau cơ thể vẫn tới chỗ làm nhưng đầu óc như ở nơi khác. Những khoảnh khắc đầu óc trống rỗng ban ngày thường gặp ở người thiếu ngủ. Một nghiên cứu đã tìm hiểu điều gì diễn ra khi ấy.
Khi người thiếu ngủ mất tập trung, một đợt dịch não tủy chảy ra khỏi não. Trong lúc ngủ, dịch não tủy — một phần của hệ thống làm sạch não — giúp cuốn đi các chất thải. Theo bài nguồn, thiếu ngủ khiến quá trình vốn diễn ra trong giấc ngủ này xuất hiện cả khi thức.
“Nếu bạn không ngủ, các đợt sóng dịch não tủy bắt đầu xâm nhập vào trạng thái thức, nơi bình thường bạn không thấy chúng”, tác giả cấp cao của nghiên cứu Laura Lewis, phó giáo sư tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), nói trong thông cáo. Bà giải thích rằng điều đó đi kèm một sự đánh đổi về chú ý: sự chú ý suy giảm vào đúng những lúc đợt dịch này chảy qua.
Cơ thể phát tín hiệu trước khi sự chú ý suy giảm
Nghiên cứu công bố tháng 10/2025 trên Nature Neuroscience có 26 tình nguyện viên. Mỗi người được kiểm tra hai lần: sau một đêm thiếu ngủ và sau khi được nghỉ ngơi đầy đủ.
Trong các bài kiểm tra, người tham gia đội mũ đo điện não (EEG) khi nằm trong máy cộng hưởng từ (MRI), dùng để đo dòng dịch não tủy. Họ được yêu cầu thực hiện những nhiệm vụ cần sự chú ý.
Ở bài kiểm tra đầu tiên, họ nghe một âm thanh ngắn và bấm nút nhanh nhất có thể khi nghe thấy. Ở bài thứ hai, họ nhìn màn hình luôn hiển thị dấu cộng; khi dấu cộng đổi thành hình vuông, họ bấm nút nhanh nhất có thể. Cả hai đều đo tốc độ phản ứng với tín hiệu, một bằng âm thanh và một bằng hình ảnh.
Không bất ngờ khi những người thiếu ngủ thực hiện kém hơn: thời gian phản ứng chậm và bỏ sót tín hiệu nhiều hơn.
Khi người thiếu ngủ mất tập trung, nhóm quan sát thấy dịch não tủy chảy ra khỏi não rồi trở lại khi sự chú ý phục hồi. Đồng tử co khoảng 12 giây trước khi dịch chảy ra và giãn sau đợt mất tập trung.
Lewis nhận xét điều thú vị là đây dường như không chỉ là hiện tượng trong não mà là sự kiện liên quan đến toàn cơ thể, cho thấy sự phối hợp chặt chẽ giữa những hệ thống này.
Nhóm nghiên cứu cho rằng một mạch điều khiển chung có thể chi phối cả sự chú ý và các chức năng cơ thể như dòng dịch, nhịp tim và mức tỉnh táo. Một ứng viên là hệ noradrenergic, giúp điều hòa tư duy và hoạt động cơ thể thông qua norepinephrine, chất dẫn truyền thần kinh có nồng độ tăng giảm tự nhiên trong giấc ngủ.
Vì sao hệ thống làm sạch não được quan tâm?
Trong giấc ngủ sâu không REM, dịch não tủy di chuyển thành các đợt nhịp nhàng, giúp dọn các chất thải như protein beta-amyloid và tau — những protein cũng tích tụ trong bệnh Alzheimer.
Leah Kaylor, tác giả “If Sleep Were A Drug” và là nhà tâm lý học lâm sàng không tham gia nghiên cứu, nói với The Epoch Times rằng khi thiếu ngủ, hệ thống này hoạt động kém hiệu quả hơn. Theo cách diễn đạt của bà, cắt bớt giấc ngủ cũng là cắt bớt việc bảo dưỡng não.
Tiến sĩ Hamid Djalilian, giáo sư về tai mũi họng, phẫu thuật thần kinh và kỹ thuật y sinh tại Đại học California, cũng không tham gia nghiên cứu, nói với The Epoch Times rằng sự gián đoạn kéo dài của hệ glymphatic từng được gọi là “con đường chung cuối cùng” dẫn đến sa sút trí tuệ. Theo ông, khi protein thải không được dọn đầy đủ, chúng bắt đầu tạo thành các mảng và đám rối đặc trưng của bệnh. Đây là phần bình luận của chuyên gia về nguy cơ lâu dài, không phải kết quả chẩn đoán từ thử nghiệm 26 người.
Tuy nhiên, nha sĩ và chuyên gia giấc ngủ Stephen Carstensen lưu ý rằng đôi lúc thiếu ngủ không đồng nghĩa với tổn thương vĩnh viễn. Ông nói não người có khả năng ứng phó đáng kể mà không xảy ra thay đổi lâu dài nghiêm trọng, giúp chúng ta vẫn hoạt động khi buồn ngủ. Nếu thiếu ngủ trở thành tình trạng kéo dài, phản ứng kém ấy có thể trở thành “bình thường mới” của não người đó.
Giữ giấc ngủ đều đặn
Kaylor cho rằng không cần có giấc ngủ hoàn hảo mỗi đêm, nhưng sự đều đặn rất quan trọng. Bà khuyên hướng tới bảy đến chín giờ ngủ trong hầu hết các đêm, giữ giờ đi ngủ và thức dậy ổn định, kể cả cuối tuần.
Bà đề nghị hạn chế màn hình, caffeine và rượu trước giờ ngủ vì chúng có thể ảnh hưởng giấc ngủ sâu; tạo chỗ ngủ mát, tối, yên tĩnh và để công việc, điện thoại, tivi ngoài phòng ngủ.
Nếu vấn đề giấc ngủ kéo dài hơn vài tuần hoặc vẫn kiệt sức dù nằm đủ giờ trên giường, bà khuyên gặp chuyên gia giấc ngủ. Điều trị mất ngủ, ngưng thở khi ngủ hoặc rối loạn nhịp sinh học có thể đem lại khác biệt lớn đối với sức khỏe lâu dài.
Bà nhấn mạnh giấc ngủ không phải thời gian lãng phí: đó là lúc não làm sạch, điều chỉnh lại hoạt động hóa học và giúp cơ thể sửa chữa, hồi phục. Theo bà, bảo vệ giấc ngủ là một trong những cách hiệu quả để giữ sự minh mẫn, ổn định cảm xúc và sức khỏe não lâu dài.
Tác giả: George Citroner. Dịch đầy đủ nội dung chính theo The Epoch Times, ngày 4/2/2026. Đối chiếu thông cáo nghiên cứu của MIT ngày 29/10/2025. Đây là bài kiến thức chọn từ nguồn cũ, không phải nghiên cứu mới công bố trong tháng 10/2026.
