Bốn môn học và mục đích bồi dưỡng phẩm cách trong tư tưởng Aristotle

Bài viết của Walker Larson, The Epoch Times, trình bày cách tác giả tìm hiểu tư tưởng giáo dục của Aristotle. Bài gốc đăng ngày 30/3/2025, cập nhật ngày 5/9/2025.

Nguồn gốc lý luận giáo dục phương Tây có thể lần về Plato và người học trò Aristotle ở thế kỷ IV trước Công nguyên. Cả hai nhà triết học nền tảng này đều viết về giáo dục, phác thảo mục đích và phương pháp học tập thích hợp.

Trong quyển VIII của tác phẩm Chính trị học, Aristotle đề cập một chương trình dành cho người trẻ gồm bốn lĩnh vực: đọc và viết, rèn luyện thể chất, âm nhạc và hội họa. Theo Larson, chương trình gây ấn tượng bởi sự giản dị nhưng vẫn chứa đựng cách hiểu sâu sắc về con người và mục đích giáo dục.

Với người hôm nay, chương trình ấy có vẻ thiếu quá nhiều: toán và khoa học ở đâu, nghiên cứu xã hội và lịch sử ở đâu? Còn một môn tương đương lập trình máy tính thời Hy Lạp cổ đại — có lẽ là nghề làm đồng hồ mặt trời — thì sao? Học sinh chỉ học bốn môn đó liệu đã bắt đầu được xem là có học vấn chưa?

Để hiểu điều tác giả cho là sự sáng suốt trong đề xuất này, cần hiểu Aristotle dùng từng thuật ngữ như thế nào và vì sao ông chọn những lĩnh vực ấy. Khi xem xét từng môn, cũng cần giữ trong đầu khuôn khổ chung của tư tưởng giáo dục mà ông trình bày.

Giáo sư Lelouda Stamou của Đại học Macedonia giải thích: Aristotle chia sẻ quan điểm của Plato rằng giáo dục đúng đắn hướng con người tới việc biết vui, buồn phù hợp, yêu điều cao quý và tốt đẹp, đồng thời không ưa điều trái đạo đức. Từ đó, có thể lần lượt nhìn vào từng môn học.

Đọc và viết: học cả những điều có giá trị tự thân

Theo cách Larson trình bày, với Aristotle, mục đích chính của giáo dục không phải tính hữu dụng. Giáo dục trước hết không chỉ là đào tạo nghề, chuẩn bị tham gia chính trị hay trang bị kỹ năng để tiến thân, dù ông thừa nhận những điều ấy cũng quan trọng. Có những điều nên học vì chính chúng giúp con người trở nên cao thượng, hoàn thiện và hướng thượng. Giáo dục gắn với việc hình thành phẩm cách.

Trong Chính trị học, Aristotle viết rằng có một loại giáo dục cha mẹ nên dành cho con trai, không phải vì hữu ích hay cần thiết, mà vì đó là sự giáo dục khai phóng hoặc cao quý.

Ông phân biệt rõ hai loại học vấn: có những lĩnh vực được học để dành thời gian nhàn rỗi cho hoạt động trí tuệ và được coi trọng vì giá trị tự thân; còn những kiến thức hữu ích cho công việc làm ăn được xem là cần thiết và tồn tại để phục vụ những mục đích khác.

Đọc và viết thuộc cả hai loại. Chúng rõ ràng có ích trong giao dịch thương mại hoặc hoạt động chính trị. Nhưng việc đọc cũng có thể tự nó là một mục đích: một người đọc tác phẩm lớn để tìm niềm vui và sự khai mở, nhờ nội dung của nó mà hướng tâm trí tới những điều cao hơn. Cách đọc ấy không nhằm điều gì ngoài sự phong phú và cao quý mà nó đem đến cho người đọc.

Stamou lưu ý rằng đọc và viết trong quan niệm của Aristotle còn bao gồm thơ ca. Bởi vậy, bên cạnh giá trị thực dụng, việc học ngôn ngữ còn có một mạch nuôi dưỡng tưởng tượng và cảm xúc.

Rèn luyện thể chất: tiếp xúc với thế giới qua cơ thể

Khi dùng từ “gymnastics”, Aristotle không chỉ nói đến bài tập trên cầu thăng bằng, hoặc ít nhất không giới hạn ở đó. Theo giải thích của Stamou, thuật ngữ này bao hàm cả một hệ thống rèn luyện thể chất.

Nhà giáo dục John Senior diễn giải đó là quá trình học sử dụng cơ thể để tiếp xúc trực tiếp với thế giới. Ông cho rằng trong truyền thống Hy Lạp, bước giáo dục đầu tiên là rèn luyện thân thể tích cực, vừa phục vụ vui chơi, sức khỏe, vừa làm giác quan nhạy bén; chẳng hạn bắn cung đòi hỏi phối hợp thị giác.

Theo bài viết, Aristotle cho rằng giáo dục nên tập trung vào kiểu rèn luyện ấy trong vài năm trước khi đưa vào những nội dung khác. Với Aristotle và Senior, rèn luyện cơ thể cùng các giác quan là chuẩn bị cho việc học về sau, bởi tri thức đi vào tâm trí thông qua sự cảm nhận.

Larson trình bày quan niệm của Aristotle rằng con người khởi đầu như một trang giấy trắng; kiến thức và hiểu biết dần đi vào tâm trí, trước hết qua giác quan. Chỉ sau khi nhìn thấy những cái cây, ta mới có thể rút ra khái niệm về cây và suy nghĩ trừu tượng hơn. Nếu cơ thể và giác quan không được rèn để cảm nhận, tương tác với thế giới, người học sẽ thiếu một phần trải nghiệm cảm giác ban đầu làm nền cho những việc học khác.

Aristotle viết rằng trong giáo dục, thực hành cần có trước lý thuyết và cơ thể cần được rèn luyện trước tâm trí.

Hội họa: quan sát chi tiết và nhận ra vẻ đẹp

Giống rèn luyện thể chất, vẽ có thể làm tinh nhạy giác quan vì đòi hỏi quan sát cẩn thận và chú tâm. Để thể hiện chính xác đối tượng trên giấy, người họa sĩ phải nhìn kỹ. Học vẽ giúp rèn sự tập trung, chú ý chi tiết và khả năng nhìn thế giới xung quanh một cách sắc sảo. Người học bắt đầu chú ý hơn đến hình dạng, màu sắc, các khối và đường cong.

Aristotle cũng cho rằng hội họa giúp tâm hồn người học hòa nhịp với vẻ đẹp của thế giới. Chẳng hạn, ông viết việc học vẽ giúp học sinh biết đánh giá vẻ đẹp hình thể con người. Theo nghĩa ấy, hội họa đưa việc rèn luyện thẩm mỹ cơ bản vào chương trình.

Âm nhạc: bồi dưỡng cảm xúc và phẩm cách

Nếu rèn luyện thể chất phát triển cơ thể và giác quan, thì đọc viết, âm nhạc và hội họa bồi dưỡng cảm xúc, trí tưởng tượng và trí tuệ. Trong phần giải thích các môn học, Aristotle dành nhiều dung lượng nhất cho âm nhạc và tác động của nó tới tâm trí, tâm hồn người học. Với ông, đây là ví dụ rõ nhất về một môn được học vì giá trị tự thân, bởi cách nó góp phần hoàn thiện con người.

Trong lập luận của mình, Aristotle trước hết nhắc đến đích đến của giáo dục: một tâm trí và tâm hồn được vun bồi đức hạnh. Ông cho rằng đức hạnh bao gồm biết vui, biết yêu và biết ghét đúng cách; điều cần theo đuổi, bồi dưỡng là năng lực phán đoán đúng và biết thích thú trước phẩm chất tốt, hành vi cao quý.

Từ đó, ông giải thích sức mạnh của âm nhạc. Nhịp điệu và giai điệu có thể mô phỏng giận dữ, dịu dàng, dũng cảm, tiết chế và những phẩm chất đối lập với chúng, cùng nhiều sắc thái tính cách khác. Khi nghe những giai điệu ấy, tâm hồn trải qua thay đổi. Theo Aristotle, thói quen cảm thấy vui hay buồn trước sự mô phỏng không quá xa với cảm giác trước thực tế.

Larson giải thích rằng trong quan niệm này, những rung động được hướng dẫn và điều tiết bởi âm nhạc có thể rèn cảm xúc của học sinh để đáp lại phù hợp trước niềm vui, nỗi buồn trong đời sống.

Nhàn rỗi: vượt ra ngoài vui chơi đơn thuần

Aristotle nhìn thấy một cấu trúc trong việc giáo dục trẻ: đặt nền ở thể chất, tiếp đến cảm xúc và hướng lên lý trí. Stamou diễn giải tiến trình ấy là bắt đầu với cơ thể, tiếp tục bằng việc hình thành sự yêu thích điều cao quý và đạt tới rèn luyện lý trí.

Aristotle cho rằng luôn chỉ tìm kiếm điều hữu dụng không phù hợp với một tâm hồn tự do, cao quý. Tính hữu ích, thực dụng và tiền bạc đều được theo đuổi vì một điều khác. Theo ông, điều đó là sự nhàn rỗi, mà chỉ người có đức hạnh mới có thể trải nghiệm trọn vẹn.

Vì vậy, ông hình dung một loại học vấn vượt ra ngoài thực dụng, nhằm bồi dưỡng đức hạnh và chuẩn bị cho con người trải nghiệm đầy đủ thời gian nhàn rỗi đích thực. Trong quan niệm của Aristotle, nhàn rỗi không đơn thuần là giải trí hay tiêu khiển, mà là cuộc gặp gỡ sâu sắc, có suy tưởng với những điều tốt đẹp của chính thực tại.

Tác giả: Walker Larson. Nguồn: The Epoch Times — The 4 Lessons Aristotle Said Every Child Needs.