Đất vườn khỏe bắt đầu từ sinh vật dưới chân: Cách quan sát và chăm sóc
Giun đất, vi sinh vật và cấu trúc đất có thể cho người làm vườn biết nhiều điều trước khi bón thêm phân hay cải tạo đất.
Đất vườn màu mỡ là một hệ sinh thái sống. Bọ cánh cứng, rết và những sinh vật nhỏ khác nghiền vụn chất hữu cơ; vi khuẩn và nấm tiếp tục phân giải để cây có thể sử dụng chất dinh dưỡng. Giun đất đào đường đi cho không khí và nước, còn nấm rễ cộng sinh giúp rễ cây tiếp cận nước và khoáng chất. Sandy Lindsey, tác giả bài viết trên The Epoch Times, gợi ý người làm vườn quan sát những dấu hiệu dưới đây trước khi quyết định bổ sung vật liệu hay cải tạo đất.
Quan sát đất trước khi bón thêm
Để kiểm tra nhanh hoạt động của sinh vật đất, bài nguồn gợi ý đào hố sâu khoảng 15 cm, rồi đếm trong bốn phút những con vật nhỏ xuất hiện, như nhện, bọ đất và rết. Mốc từ 10 con trở lên được tác giả xem là dấu hiệu tốt. Sau đó mở rộng hố thành khoảng 30 × 30 cm và đếm giun đất; tác giả coi ba con là mức chấp nhận được, năm con là tốt hơn. Đây là các phép quan sát tại vườn, không phải tiêu chuẩn chẩn đoán áp dụng cho mọi loại đất hay khí hậu.
Lấy một nắm đất và bóp nhẹ cũng cho biết đôi điều về cấu trúc. Những hạt đất kết dính thành cụm nhỏ nhờ khoáng chất, chất hữu cơ và hoạt động của vi sinh vật nên giữ được hình dạng nhất định. Đất bị giẫm đạp thường xuyên, quá ẩm hoặc thiếu chất hữu cơ có thể bị nén chặt. Tác giả gợi ý dùng một dây thép đường kính khoảng 3 mm hoặc que cắm mốc để thử: đất tương đối tơi cho phép ấn xuống khoảng 30 cm mà que không cong; nếu que cong trước khi xuống được 10 cm, cần xem xét khả năng đất bị nén.
Có thể quan sát thêm tốc độ nước thấm bằng cách cắt đáy một lon kim loại, ấn khoảng 10 cm vào đất, chừa phần miệng phía trên, rồi đổ đầy nước và theo dõi. Bài nguồn xem mức thấm không quá khoảng 2,5 cm mỗi giờ là dấu hiệu cần chú ý tới độ nén. Tuy nhiên, kết quả còn phụ thuộc thành phần đất, độ ẩm ban đầu và điều kiện tại chỗ; một lần thử không thay thế phân tích đất.
Rễ cây cũng là chỉ dấu. Rễ của cây cỏ nhổ lên trông trắng và khỏe thường cho thấy điều kiện thuận lợi; rễ nâu, mềm xốp có thể liên quan thoát nước kém; rễ còi hoặc nổi u cần kiểm tra thêm bệnh và sinh vật gây hại. Sau một trận mưa lớn, nếu cây sớm có biểu hiện thiếu nước hơn dự kiến dù đã tính tới nắng nóng, tác giả khuyên xem xét độ thông khí và độ nén của đất.
Để có kết quả đáng tin cậy hơn, người làm vườn có thể gửi mẫu đến phòng thí nghiệm phân tích đất của trường đại học hoặc cơ quan khuyến nông phù hợp ở địa phương. Bài nguồn nêu ví dụ dịch vụ tại Mỹ có thể phân tích chất dinh dưỡng, chất hữu cơ và kết cấu đất, rồi đưa khuyến nghị bón phân theo loại cây dự định trồng; mức giá 10–25 USD trong bài là ví dụ tại Mỹ, không phải bảng giá ở Việt Nam.
Nuôi hệ sinh thái trong đất
Chất mùn là phần chất hữu cơ ổn định sau khi vi sinh vật, nấm và giun đất phân giải xác thực vật, động vật. Theo bài nguồn, bổ sung phân ủ, phân chuồng đã hoai, lá mục, cỏ cắt và bã cà phê ở mức phù hợp có thể cung cấp vật liệu cho quá trình ấy, cải thiện cấu trúc đất và giữ ẩm. Việc bổ sung chất hữu cơ cũng có thể giúp đất bị nén thông thoáng hơn theo thời gian.
Tác giả khuyến nghị tránh lạm dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu phổ rộng. Việc dùng quá nhiều phân có thể làm muối tích tụ; một số cách sử dụng hóa chất có thể gây hại cho nấm rễ cộng sinh, vi khuẩn cố định đạm hoặc côn trùng có ích. Khi cần xử lý sâu hại, bài nguồn nêu xà phòng diệt côn trùng, dầu làm vườn, spinosad và vi khuẩn Bacillus thuringiensis như những lựa chọn có thể cân nhắc theo đúng nhãn và loài mục tiêu. Chọn giống kháng bệnh, bắt sâu bằng tay hoặc rửa trôi bằng nước cũng là những cách được tác giả nhắc tới.
Phủ một lớp vật liệu hữu cơ trên mặt đất giúp hạn chế cỏ dại, giảm tác động của thời tiết tới sinh vật đất, giữ ẩm và bổ sung chất hữu cơ khi lớp phủ phân hủy. Lớp phủ còn giảm đất bắn lên lá cây khi mưa hoặc tưới, qua đó hạn chế một đường lây lan của mầm bệnh sống trong đất.
Luân canh và những trợ thủ tự nhiên
Luân canh cây trồng có thể giảm sự cạn kiệt một số chất dinh dưỡng, hạn chế sâu hại và mầm bệnh tích lũy khi trồng lặp lại cùng một loại cây. Bài nguồn còn giới thiệu chế phẩm vi khuẩn Rhizobium dùng lúc gieo trồng, đặc biệt với cây họ đậu, nhằm hỗ trợ quá trình cố định đạm. Chế phẩm nấm rễ cộng sinh được tác giả nhắc tới như một cách hỗ trợ rễ hấp thu nước và chất dinh dưỡng, nhất là khi chuyển cây non sang chỗ mới. Hiệu quả của các chế phẩm phụ thuộc loài cây, điều kiện đất và cách sử dụng.
Thay vì mua và thả côn trùng có ích, tác giả ưu tiên tạo điều kiện để chúng tự đến: trồng hoa bản địa, hạn chế thuốc trừ sâu hóa học và giữ lớp lá mục hoặc vật liệu phủ phù hợp. Bọ rùa, bọ cánh ren, ong ký sinh, ruồi ăn rệp, bọ đất và chuồn chuồn là một số nhóm được bài nguồn kể tên. Cách chăm sóc đất bắt đầu từ việc quan sát hệ sinh thái đang có, rồi chọn biện pháp phù hợp với khu vườn cụ thể.
