Lãnh đạo cơ quan năng lượng nguyên tử Anh nói cạnh tranh với Trung Quốc mở rộng sang nhiệt hạch

Giáo sư Dennis Whyte, lãnh đạo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Anh (UKAEA), cảnh báo cạnh tranh giữa Trung Quốc và phương Tây đang mở rộng sang phát triển năng lượng nhiệt hạch. Theo ông, nếu công nghệ được thương mại hóa, nó có thể làm thay đổi an ninh năng lượng và cục diện địa chính trị toàn cầu.

Một lĩnh vực cạnh tranh mới

Theo The Epoch Times dẫn cuộc phỏng vấn trên Financial Times ngày 15/10, ông Whyte cho rằng Anh có một chương trình nhiệt hạch hàng đầu thế giới, trong khi Bắc Kinh đang nhanh chóng tăng đầu tư để phát triển công nghệ và chuỗi cung ứng liên quan.

Ông mô tả một cuộc đua mới xuất hiện, về cơ bản diễn ra giữa Trung Quốc với phương Tây, hoặc những nước liên kết với phương Tây.

Trước đây, ông Whyte đứng đầu Khoa Khoa học và Kỹ thuật Hạt nhân của Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), đồng thời đồng sáng lập Commonwealth Fusion Systems. Công ty tư nhân về nhiệt hạch này nhận hỗ trợ từ Breakthrough Energy Ventures, quỹ đầu tư do Bill Gates hậu thuẫn.

Nhà khoa học người Canada nhận chức giám đốc điều hành UKAEA tháng 9/2026, ở thời điểm lĩnh vực nhiệt hạch đang bước vào giai đoạn quan trọng.

Từ thí nghiệm đến thương mại hóa

Nhiệt hạch kết hợp các hạt nhân nguyên tử để giải phóng năng lượng, có thể được khai thác để vận hành tua-bin phát điện. Công nghệ đã được phát triển trong nhiều thập niên nhưng vẫn đối mặt những trở ngại lớn khi đi ra ngoài phòng thí nghiệm.

Các thách thức gồm tạo và duy trì nhiệt độ khoảng 100 triệu độ C, các điều kiện áp suất cần thiết cho phản ứng, cũng như nhu cầu năng lượng rất lớn để hệ thống vận hành.

Nhu cầu điện trên thế giới tăng và mối quan tâm đến an ninh năng lượng khiến nhiệt hạch được chú ý như một nguồn năng lượng có cách tiếp cận khác căn bản. Ông Whyte cho rằng thương mại hóa nhiệt hạch có thể trở thành một trong những sự kiện địa chính trị quan trọng nhất từng có. Đây là đánh giá của ông về tiềm năng công nghệ, không phải một kết quả đã đạt được.

Những tiến bộ được ông Whyte nêu ra

Ông Whyte nói phương Tây đã có các bước đột phá, trong đó có cột mốc thí nghiệm tại Cơ sở Đánh lửa Quốc gia Mỹ (NIF) năm 2022, khi năng lượng nhiệt hạch tạo ra vượt năng lượng laser truyền tới bia nhiên liệu và tiến bộ về nam châm siêu dẫn có thể giúp giảm nhu cầu điện của lò phản ứng.

NIF thuộc Phòng thí nghiệm Quốc gia Lawrence Livermore ở California, là cơ sở nghiên cứu lớn của Mỹ trong hướng nhiệt hạch giam giữ quán tính. Cột mốc thí nghiệm này không đồng nghĩa một nhà máy điện nhiệt hạch đã vận hành thương mại.

Tháng 8, UKAEA công bố các nhà khoa học đạt tiến bộ về mức áp suất bên trong thiết bị MAST Upgrade tại Culham, Oxfordshire. Ông Whyte cũng cho biết trí tuệ nhân tạo đang giúp đánh giá hàng tỷ tổ hợp hợp kim để tìm vật liệu chịu được môi trường khắc nghiệt của lò phản ứng.

UK Fusion Energy gần đây công bố kế hoạch xây nhà máy điện nhiệt hạch nguyên mẫu tại địa điểm nhà máy nhiệt điện than đã ngừng hoạt động ở West Burton, Nottinghamshire, trước năm 2040.

Đầu tư của Trung Quốc và quan ngại sở hữu trí tuệ

Ông Whyte cảnh báo Trung Quốc đã liên tục tăng đầu tư trong nhiều năm và đạt một số tiến bộ trong thời gian ngắn.

The Epoch Times dẫn điều tra Reuters ngày 28/1/2025 về một cơ sở nghiên cứu nhiệt hạch laser lớn đang được xây dựng tại Trung Quốc. Nhà nghiên cứu Decker Eveleth của tổ chức CNA cho biết ảnh vệ tinh cho thấy công trình ở Miên Dương, Tứ Xuyên, có một buồng thí nghiệm trung tâm và bốn khoang laser. Cơ sở được gọi là Laser Fusion Major Device Laboratory.

Bài viết cũng nhắc lại quan ngại của Ủy ban Năng lượng và Tài nguyên Thiên nhiên Thượng viện Mỹ về đầu tư nhiệt hạch của Trung Quốc và việc bảo vệ sở hữu trí tuệ Mỹ.

Tại phiên điều trần ngày 19/9/2024, khi còn là chủ tịch ủy ban, Thượng nghị sĩ độc lập bang West Virginia Joe Manchin nói Trung Quốc đang mô phỏng chương trình phát triển nhiệt hạch của Mỹ và mô hình phòng thí nghiệm quốc gia thuộc Bộ Năng lượng để mở rộng nhanh hệ thống nghiên cứu của mình.

Ông Manchin cho rằng Mỹ lúc ấy vẫn dẫn đầu, nhưng Trung Quốc đang tiến vào lĩnh vực này trên quy mô lớn; theo phát biểu được bài viết dẫn lại, đầu tư của Trung Quốc năm 2023 vượt tổng của những nước khác. Bài nguồn cũng nêu ước tính Trung Quốc đầu tư khoảng 1,5 tỷ USD mỗi năm vào lĩnh vực này.

Theo Cao Sam, The Epoch Times. Đối chiếu chức danh và thời điểm bổ nhiệm: Chính phủ Anh.

Đối chiếu ngày điều trần: Ủy ban Năng lượng và Tài nguyên Thiên nhiên Thượng viện Mỹ, 19/9/2024.

Đối chiếu ý nghĩa cột mốc NIF: Phòng thí nghiệm Lawrence Livermore.