Từ Hoàng Phố đến Kim Môn: Quốc ca và ký ức tiếng hát Đặng Lệ Quân

Theo Đại Kỷ Nguyên tiếng Trung, ngày 14/10/2026.

Mỗi dịp Quốc khánh Song Thập của Trung Hoa Dân Quốc, giai điệu quốc ca quen thuộc lại vang lên trong lễ thượng cờ. Nhiều người hát từ nhỏ đến lớn nhưng ít khi dừng lại hỏi: ai viết bài hát ấy, và từ khi nào nó trở thành quốc ca?

Nguồn gốc bài hát dẫn về Trường quân sự Hoàng Phố hơn một thế kỷ trước. Một mối nối khác trong ký ức âm nhạc là Đặng Lệ Quân, nữ ca sĩ nhiều lần biểu diễn tại doanh trại và tiền tuyến Kim Môn. Buổi biểu diễn ủy lạo quân đội quy mô lớn cuối cùng của bà năm 1994 diễn ra ở Trường Sĩ quan Lục quân Phượng Sơn, nơi kế tục truyền thống Hoàng Phố tại Đài Loan.

Khởi đầu từ lời huấn thị

Ngày 16/6/1924, tại Hoàng Phố, Quảng Châu, hơn 500 giáo viên và học viên dự lễ khai giảng trường sĩ quan. Tôn Trung Sơn đọc lời huấn thị, trong đó có đoạn 48 chữ về Chủ nghĩa Tam Dân, xây dựng dân quốc, hướng tới đại đồng, trở thành người đi đầu vì dân, sớm tối không lười nhác, cần cù, dũng cảm, giữ chữ tín và lòng trung thành, đồng lòng theo đuổi đến cùng.

Theo cách diễn giải của bài nguồn, lời ấy khác hình dung thông thường về quốc ca: không mô tả non sông tráng lệ hay phong cảnh đất nước, mà giống lời người thầy dặn thanh niên phải trở thành người như thế nào. Đó trước hết là lời huấn thị của một trường quân sự.

Tài liệu lịch sử quốc ca của Phủ Tổng thống Trung Hoa Dân Quốc ghi nhận Tôn Trung Sơn đọc văn bản tại lễ khai giảng; Hồ Hán Dân, Đới Truyền Hiền, Liêu Trọng Khải và Thiệu Nguyên Xung cùng tham gia hỗ trợ soạn thảo. Nguồn gốc ấy giải thích vì sao lời ca nhắc đến “đảng ta”: khi ra đời, 48 chữ này chưa được thiết kế thành một bài quốc ca cho toàn dân.

Giai điệu được chọn trong 139 tác phẩm

Sau khi Tôn Trung Sơn qua đời năm 1925, vị trí của lời huấn thị dần được nâng cao. Tháng 10/1928, Thường vụ Trung ương Quốc dân đảng quyết định dùng đoạn văn làm lời đảng ca, rồi công khai tuyển chọn phần nhạc.

Trong 139 tác phẩm gửi tới, giai điệu của Trình Mậu Quân (Cheng Mao-yun) được chọn. Sinh tại Giang Tây, ông thuộc lớp nhạc sĩ Trung Quốc sớm được đào tạo chuyên môn âm nhạc phương Tây. Theo nhận xét của bài nguồn, giai điệu ít hoa mỹ, mở đầu trực tiếp đi lên, phù hợp hát đồng thanh và có vẻ trang nghiêm của âm nhạc nghi lễ.

Ngày 10/1/1929, Thường vụ Trung ương Quốc dân đảng chính thức quyết định sử dụng bản nhạc của ông. Vì vậy, cách trả lời thường gặp về tác giả quốc ca là Tôn Trung Sơn viết lời, Trình Mậu Quân soạn nhạc.

Từ đảng ca tạm dùng đến quốc ca

Ngày 20/3/1930, Chính phủ Quốc dân ban hành huấn lệnh cho phép các cơ quan tạm hát đảng ca trong các cuộc họp, trong khi chờ có quốc ca chính thức.

Chính phủ cũng chuẩn bị chọn một bài khác. Theo bài nguồn, năm 1936 một ủy ban nghiên cứu biên soạn quốc ca được thành lập và công khai tuyển lời. Hơn 1.700 người tham gia, gửi trên 2.000 bản lời, nhưng không tác phẩm nào được chọn. Sau nhiều lần xem xét, ủy ban trở lại với 48 chữ trong lời huấn thị Hoàng Phố, cho rằng chúng phù hợp tinh thần kiến quốc được tìm kiếm lúc đó.

Ngày 16/6/1937, Thường vụ Trung ương Quốc dân đảng thông qua việc dùng đảng ca làm quốc ca; ngày 21/6, Chính phủ Quốc dân chính thức công bố. Bài hát đi qua hành trình ít gặp: lời huấn thị quân trường, đảng ca, quốc ca tạm thời, rồi quốc ca chính thức, trong vòng 13 năm.

Bài nguồn dẫn hình tư liệu báo Đại Công ở Thượng Hải ngày 18/4/1947: khi Chính phủ Quốc dân cải tổ để tiến tới thi hành hiến pháp, các cơ quan chính quyền thôi treo đảng kỳ, chỉ treo quốc kỳ và chân dung Tôn Trung Sơn; quốc ca được giữ do bối cảnh lịch sử của nó. Bài hát tiếp tục được sử dụng sau khi hiến pháp có hiệu lực năm 1947 và sau khi chính phủ trung ương chuyển sang Đài Loan năm 1949, được hát tại Đài Loan, Bành Hồ, Kim Môn và Mã Tổ.

Tiếng hát Đặng Lệ Quân ở tiền tuyến

Năm 1981, Đặng Lệ Quân 28 tuổi và đã nổi tiếng khắp Đông Á. Cuối mùa hè, bà trở lại Đài Loan, dành gần một tháng cùng đoàn sản xuất đi nhiều quân chủng để ghi hình chương trình ủy lạo mang tên Quân tại tiền tiêu.

Hành trình đi qua các đơn vị thiết giáp, pháo binh ở Đài Trung, các căn cứ không quân Thanh Tuyền Cương và Gia Nghĩa, Cao Hùng, Tả Doanh, rồi đến Kim Môn. Tháng 9/1981, bà tới Kim Môn khi khu vực vẫn trong tình trạng đề phòng quân sự cao.

Theo tư liệu chính quyền huyện Kim Môn được bài nguồn dẫn lại, bà thăm Cổ Ninh Đầu, Mã Sơn, Hồ Tỉnh Đầu, bệnh viện Hoa Cương Thạch, cùng những cứ điểm Đại Đảm, Nhị Đảm. Những nơi nay có thể gắn với du lịch khi ấy là các vị trí tiền tuyến trong thế đối đầu hai bờ, nơi quân nhân sống trong đường hầm và công sự.

Đặng Lệ Quân mặc quân phục dã chiến, đội mũ sắt khi đến trận địa; buổi tối thay trang phục lên sân khấu. Theo những bản tin được lưu lại, bà hát các ca khúc Tiểu thành cố sự, Nhĩ chẩm ma thuyết và Hà nhật quân tái lai ở cuối một đêm diễn tại Kim Môn; khán giả liên tục đề nghị hát thêm. Bài nguồn liên hệ những chuyến đi ấy với biệt danh “người tình trong quân đội” gắn với bà.

Đêm diễn Hoàng Phố năm 1994

Năm 1994 đánh dấu 70 năm thành lập Hoàng Phố. Ngày 10/6, Trường Sĩ quan Lục quân tại Phượng Sơn, Cao Hùng tổ chức đêm biểu diễn lớn mang tên Hoàng Phố mãi mãi.

Tham gia có Trương Vũ Sinh, Trương Tín Triết, Giang Huệ, Đồng An Cách và nhiều ca sĩ khác. Đặng Lệ Quân, lúc ấy 41 tuổi, biểu diễn phần cuối, 13 năm sau chương trình năm 1981.

Theo bài nguồn, bà trình bày Điềm mật mật, Nguyệt lượng đại biểu ngã đích tâm, Đài Loan hảo, Tiểu thành cố sự, Thiên ngôn vạn ngữ, Dạ lai hương, Ngã chỉ tại hồ nhĩ, Mai hoa, Hà nhật quân tái lai và cùng hợp xướng của trường hát Trường Thành dao. Tư liệu chương trình còn liệt kê phần hợp xướng Hoàng Phố nam nhi tối hào tráng.

Địa điểm ấy mang một mối liên hệ lịch sử: 70 năm trước, tại lễ khai giảng Hoàng Phố ở Quảng Châu, Tôn Trung Sơn đọc 48 chữ về sau thành lời quốc ca; nay Đặng Lệ Quân đứng trên sân khấu ngôi trường kế tục tại Đài Loan để hát cho một thế hệ quân nhân khác. Chưa đầy một năm sau, ngày 8/5/1995, bà qua đời tại Chiang Mai, Thái Lan.

Một giai điệu chứa ký ức nhiều thế hệ

Tháng 10/2026 là dịp kỷ niệm 115 năm thành lập Trung Hoa Dân Quốc. Một số cách dùng từ trong quốc ca đã xa cách đời sống hiện đại, và cụm từ nói về đảng tiếp tục gợi những thảo luận chính trị, lịch sử do quá trình bài hát chuyển từ đảng ca thành quốc ca.

Theo suy ngẫm của bài nguồn, tạm đặt tranh luận sang bên, hành trình của bài hát hơn một thế kỷ là một nét lịch sử cận đại hiếm gặp, chứa ký ức nhiều thế hệ. Đã 102 năm từ lúc 48 chữ được đọc tại Hoàng Phố, và giai điệu ấy vẫn tiếp tục được cất lên.

Nguồn: Đại Kỷ Nguyên: Từ Hoàng Phố đến Kim Môn. Đối chiếu quá trình hình thành quốc ca: Phủ Tổng thống Trung Hoa Dân Quốc.