Vì sao trẻ cần được nghe ông bà kể chuyện?

Bài viết thể hiện góc nhìn của tác giả Walker Larson về vai trò của ông bà trong việc trao truyền ký ức, bài học và sự khôn ngoan giữa các thế hệ.

Ông tôi, nay sắp đến sinh nhật lần thứ 95, đang viết hồi ký. Ông nói với tôi: “Ông có gần 100 năm trải nghiệm để chia sẻ với mọi người”. Khi ghi lại những gì đã trải qua, ông có hai mục tiêu: thứ nhất, khơi dậy lòng biết ơn đối với những tiện nghi hiện đại mà thời nhỏ ông rất thiếu, khi lớn lên tại một nông trại ở South Dakota không có nước máy hay điện; thứ hai, theo lời ông, khiến người đọc suy ngẫm về mối quan hệ của mình với Đấng Tạo Hóa. Hẳn cuốn hồi ký sẽ chuyển tải nhiều điều khôn ngoan từ thế hệ trước đến các thế hệ sau.

Còn có một cách truyền lại sự khôn ngoan ấy có lẽ mạnh mẽ hơn: sự hiện diện sống động của người cao tuổi trong cộng đồng. Lối sống nhiều thế hệ đã bớt phổ biến tại Mỹ trong thế kỷ qua. Người già còn giữ được phần nào khả năng tự lập thường được đưa vào những khu hỗ trợ sinh hoạt riêng. Hoặc, do con người sống thọ hơn nhiều so với thế kỷ XX, họ có thể sống trong cơ sở chăm sóc dài hạn chuyên sâu hơn, nơi các nhu cầu y tế được đáp ứng chu đáo.

Dù có mặt tích cực, việc tách biệt các thế hệ cũng khiến xã hội phải trả giá. Chúng ta có nguy cơ đánh mất trí tuệ sống và bản sắc văn hóa mà người cao tuổi mang lại. Trên blog Life-Craft, triết gia John Cuddeback viết rằng khi bàn về đức khôn ngoan thực tiễn, hay sự thận trọng, Aristotle chỉ ra một đặc điểm then chốt trong quá trình hình thành đức tính này: người trẻ cần chú tâm đến lời nói và ý kiến của người lớn tuổi. Theo cách hiểu của Cuddeback về Aristotle, đây không chỉ là một lời khuyên hay mẹo để tiến thân, mà là cách tự nhiên để con người trưởng thành và hoàn thiện.

Những bài học từ một cuộc đời dài

Tôi cảm nhận rõ những điều ấy trong một lần cả gia đình đến thăm ông. Cảnh con gái bốn tuổi ngồi trên ghế cạnh ông cố 94 tuổi khiến tôi xúc động. Những lọn tóc vàng và gương mặt non nớt của con tương phản với mái tóc bạc cùng gương mặt dạn dày, phong sương của ông, tựa một vách đá bị gió mưa bào mòn. Ông đang kể chuyện cho con nghe.

Nếu cho rằng kể chuyện không phải là một đóng góp quan trọng của người già cho xã hội, thì theo đúng nghĩa đen, chúng ta đã đánh mất mạch chuyện. Theo một ý nghĩa rất thực, chúng ta được tạo nên từ những câu chuyện. Những điều chúng ta kể về bản thân, gia đình và đất nước quyết định phần lớn hướng đi của cuộc đời. Người không biết những câu chuyện có trước mình sẽ thiếu bối cảnh quan trọng để hiểu bản thân và thế giới xung quanh.

Một lợi ích lớn của môi trường sống nhiều thế hệ, hoặc ít nhất của cơ cấu xã hội nơi ông bà thường xuyên tiếp xúc với lớp trẻ, là làm cho việc lãng quên ấy gần như không thể xảy ra. Ông hoặc bà luôn hiện diện trong gia đình, nhắc cả trẻ em lẫn người lớn nhớ mình từ đâu đến, gia đình có ưu điểm và nhược điểm gì, cuộc sống có những gian khó nào, và con người có thể vượt qua chúng ra sao. Khi ông bà đặt cháu trên đầu gối, kể cho cháu những mẩu chuyện từ xa xưa, họ đang làm công việc thiết yếu là trao truyền văn hóa và truyền thống gia đình.

Người cao tuổi gìn giữ ký ức và trải nghiệm một cách sống động, mở rộng tầm nhìn của người trẻ vượt khỏi những mối quan tâm hạn hẹp của riêng mình. Họ dệt và nối những sợi chỉ từ nhiều câu chuyện, nhiều thập niên khác nhau, để cuộc đời một người có thể trở thành tấm vải nguyên vẹn, thay vì mảnh rách bị tách khỏi mọi kết nối về ý nghĩa, ký ức và cảm giác thuộc về.

Điều đó không có nghĩa thế hệ sau phải trở thành những bản sao thu nhỏ của cha mẹ hay ông bà. Mỗi thế hệ xác định mình trong mối tương quan với thế hệ trước, học từ cả thành công lẫn sai lầm của họ. Nhưng ngay việc học ấy cũng không thể diễn ra nếu ký ức gia đình và xã hội bị xói mòn bởi người già vắng bóng trong nhận thức chung.

Hơn nữa, có sự khác biệt giữa thay đổi tự nhiên qua các thế hệ trong cây gia phả — tỉa một chút ở đây, nảy thêm một chồi ở kia — với việc phủ nhận hoàn toàn hoặc thờ ơ với những gì đã có trước. Điều thứ hai giống như chặt cây tận gốc.

Nếu sự đứt đoạn ấy lặp lại trong đủ nhiều gia đình, kết quả sẽ là một cuộc khủng hoảng bản sắc xã hội, như điều mà theo tôi nước Mỹ đang trải qua. Chúng ta là xã hội chủ nghĩa, dân chủ, cộng hòa, đế quốc hay một điều gì khác? Chúng ta có phải là một quốc gia của người nhập cư, và nếu đúng thì là loại quốc gia nào? Chúng ta là “vùng đất tự do”, nhưng tự do dành cho ai và trong những giới hạn nào? Là người Mỹ có nghĩa gì?

Việc chúng ta đặt ra, rồi giận dữ và tranh cãi gay gắt về những câu hỏi ấy, cho thấy chúng ta đã mất kết nối đến mức nào với sự hiểu biết về truyền thống của chính mình. Việc trao truyền truyền thống ấy trước hết diễn ra trong gia đình, bắt đầu từ lúc ông kể chuyện bên lò sưởi vào một đêm đông.

Sẽ là đơn giản hóa nếu nói mọi ông bà đều chia sẻ cùng những giá trị hay thế giới quan, dù trước đây những điều ấy có tính gắn kết cao hơn. Nhưng vẫn có một điều đúng: tiếng nói của thế hệ lớn tuổi, nếu được lắng nghe, giúp đem lại sự ổn định xã hội.

Ông bà thực hiện những vai trò quan trọng trong gia đình: người kể chuyện, người mang niềm vui cho trẻ, người giữ ký ức, nơi tích lũy sự khôn ngoan và dấu hiệu của hy vọng rằng những thăng trầm trong đời sống và lịch sử đều có thể chịu đựng được. Qua ngọn lửa tôi luyện của trải nghiệm, một con người có thể trở thành chứng nhân sống động cho sức bền của tinh thần con người.

Tác giả: Walker Larson. Theo The Epoch Times, ngày 4/11/2026.