Trung Quốc thống nhất khung phạt nợ bảo hiểm, người dân nói khó kham phí đóng

Theo bài phỏng vấn của Lý Tịnh và Lạc Á, Đại Kỷ Nguyên tiếng Trung, ngày 15/10/2026.

Bộ Nhân lực và An sinh xã hội Trung Quốc gần đây công bố sẽ dùng phương thức tìm người qua dữ liệu để vận động người chưa tham gia bảo hiểm đóng phí. Ngành thuế cũng sẽ áp dụng mức phạt nặng với đơn vị nợ bảo hiểm xã hội từ ngày 1/11. Nhiều người được Đại Kỷ Nguyên phỏng vấn nói không có tiền thì không biết đóng bằng cách nào. Các chuyên gia được hỏi nêu những vấn đề như chênh lệch trong phân phối quyền lợi, đồng thời cho rằng việc tăng truy thu có thể gây thêm sức ép cho doanh nghiệp và gia đình.

Tìm người chưa tham gia, tăng phạt đơn vị nợ đóng

Tại cuộc họp báo của Văn phòng Thông tin Quốc vụ viện ngày 10/10, Thứ trưởng Bộ Nhân lực và An sinh xã hội Lý Trung công bố số người tham gia bảo hiểm dưỡng lão cơ bản, thất nghiệp và tai nạn lao động. Ông nói bước tiếp theo là tìm những người chưa tham gia bằng các phương thức như tìm người qua dữ liệu và vận động họ tham gia. Trung Quốc còn dự định mở rộng thí điểm bảo vệ trước tổn thương nghề nghiệp cho người làm việc trong các hình thức việc làm mới, cũng như mở rộng phạm vi bảo hiểm thất nghiệp.

Cùng lúc, chế tài được tăng cường. Bộ tiêu chuẩn về quyền quyết định xử phạt hành chính thuế toàn quốc phiên bản 2026, do Tổng cục Thuế công bố ngày 28/9 và có hiệu lực từ 1/11, chính thức đưa phí bảo hiểm xã hội vào hệ thống tiêu chuẩn xử phạt hành chính thuế thống nhất toàn quốc.

Theo quy định được bài nguồn dẫn lại, đơn vị sử dụng lao động quá hạn mà không đóng bù bị chia thành ba mức phạt, cao nhất bằng ba lần số tiền nợ. Khoản nợ càng lớn và chiếm tỷ lệ càng cao trong số phải đóng thì mức phạt càng nặng.

Ghi chú biên tập: Tài liệu giải thích chính thức cho biết bộ tiêu chuẩn thống nhất cách áp dụng chế tài trong khung luật hiện hành, không tạo thêm loại hình hay thay đổi biên độ xử phạt. Mục về bảo hiểm xã hội áp dụng với đơn vị sử dụng lao động nợ hoặc đóng thiếu và vẫn không nộp sau hạn yêu cầu của cơ quan thuế; không phải quy định phạt mọi cá nhân chưa tham gia. Việc tìm người để vận động tham gia và chế tài với đơn vị nợ đóng là hai nội dung khác nhau. Văn bản và phụ lục chính thức; giải thích của cơ quan thuế.

Thông tin gây tranh luận. Một số người chưa tham gia đăng video nói tiền ăn còn thiếu nên không có tiền đóng bảo hiểm; họ cần một công việc nuôi sống gia đình hơn là bị thúc đóng phí.

Đại Kỷ Nguyên phỏng vấn người dân Sơn Đông, Sơn Tây, Quảng Đông, An Huy và Giang Tô, trong đó có người thất nghiệp, người kinh doanh cá thể và nhân viên doanh nghiệp.

Người thất nghiệp ở Sơn Đông nói sẽ không đóng

Từ Minh Đạt, sinh năm 1991 ở Lâm Nghi, Sơn Đông, nói đã nhắn cho tài khoản cơ quan nhân lực trên Douyin để phản đối chính sách vận động người chưa tham gia. Anh bày tỏ bực bội trước thông tin cơ quan chức năng sẽ huy động thiết bị và các mối liên hệ để tìm người đóng bảo hiểm.

Anh từng làm quảng cáo, nhưng hoạt động kinh doanh sa sút hai năm gần đây và hiện không tìm được việc phù hợp. Anh nói chưa từng đóng bảo hiểm xã hội, và dù cơ quan chức năng bắt buộc thì cũng sẽ không đóng.

Anh cho rằng tiền bảo hiểm của dân được dùng trả lương hưu một, hai vạn nhân dân tệ mỗi tháng cho lãnh đạo nghỉ hưu, trong khi không biết đến lúc mình 60 tuổi sẽ ra sao. Anh nói phải lo trước mắt, chuyện về già để sau.

Gia đình Sơn Tây gặp vướng mắc về hồ sơ học tập

Trần Vũ Hàng ở Đại Đồng, Sơn Tây, có em trai đang học trung học phổ thông tại Hoài Nhân và chuẩn bị thi đại học năm tới. Anh nói vì cha mẹ đóng bảo hiểm ở Đại Đồng, không phải nơi em có hồ sơ học tập, nên việc xét điều kiện dự thi gặp vướng mắc.

Theo anh, cha vừa xử lý xong vấn đề hồ sơ học tập hai ngày trước. Khi thi chuyển cấp trước đây cũng có yêu cầu về bảo hiểm, nhưng dường như chỉ cần đóng trong tỉnh Sơn Tây. Gia đình đã nộp giấy tờ hồi tháng 6 theo yêu cầu đó; trước kỳ nghỉ Quốc khánh, yêu cầu đột ngột thay đổi, bổ sung giới hạn phải đóng tại nơi có hồ sơ học tập.

Anh lo trong tương lai việc thu bảo hiểm sẽ còn tác động đến gia đình bình thường, và dự đoán có thể xuất hiện tình trạng cha mẹ không đóng thì con không được đi học. Đây là lo ngại của người được phỏng vấn.

Trần Vũ Hàng bất bình vì chính sách tập trung chuyện dưỡng lão hai, ba chục năm sau mà không xét đến việc mưu sinh hiện tại của người trẻ. Theo cách nhìn của anh, đó là lấy tiền của dân để nuôi người từng làm việc trong khu vực công đã nghỉ hưu. Anh cho rằng chính quyền thiếu tiền, số người nghỉ hưu nhiều và người thất nghiệp tăng khiến ít người có khả năng đóng.

Anh nói người có tiền thì tự đóng, người không có thì không đóng. Anh không tin tưởng sẽ nhận được bao nhiêu lương hưu khi hơn 60 tuổi, vì chính sách thay đổi liên tục. Anh cũng lo liệu mình có sống đến 65 tuổi. Vì vậy, anh chọn chú trọng ăn uống, nghỉ ngơi và tập luyện để giữ sức khỏe, thay vì trở thành công cụ cung cấp tiền cho tầng lớp có quyền.

Người kinh doanh ở Phật Sơn phải đóng bù chênh lệch

Hà Uyển Đình, sinh năm 1995, kinh doanh ăn uống tại quận Tam Thủy, Phật Sơn, Quảng Đông, đã đóng bảo hiểm 74 tháng thông qua công ty của người thân. Cô nói thu nhập hạn chế nhưng phí liên tục tăng, phải đóng bù chênh lệch và khoản này khiến cô xót xa trong thời gian dài.

Theo cô, phí tăng hai lần mỗi năm. Từ tháng 10, mức đóng lên 1.707 nhân dân tệ, so với 1.528 nhân dân tệ mỗi tháng trước đó. Địa phương còn yêu cầu đóng bù phần chênh lệch từ tháng 1 đến tháng 9.

Cô nói trước đây khi cơ sở tính phí thay đổi, chỉ cần đóng theo chuẩn mới từ thời điểm sau điều chỉnh; năm nay còn phải truy đóng nhiều tháng trước và có thể chịu tiền chậm nộp nếu không đóng bù. Thu nhập của cô chỉ hơn 4.000 nhân dân tệ mỗi tháng.

Cô lo yêu cầu thu bảo hiểm tăng áp lực kinh doanh với doanh nghiệp nhỏ, và nói may là cửa hàng mình không thuê nhân viên. Theo cô, người kinh doanh bình thường có ít lựa chọn trước chi phí ngày càng tăng, trong khi người có lương hưu ít nhất vẫn có một nguồn tiền hàng tháng.

Vì áp lực kinh doanh, cô dự định ngừng làm sau Tết. Trước đây sống ở quận Hải Châu, Quảng Châu rồi chuyển sang Phật Sơn kinh doanh, cô còn thua lỗ do giá nhà giảm. Theo cô, căn nhà mua với giá 12.000 nhân dân tệ mỗi mét vuông hiện có lẽ chỉ bán được 6.000 nhân dân tệ mỗi mét vuông.

Người lao động cân nhắc dừng tham gia

Lâm Vịnh Tương, làm việc tại Thâm Quyến và đã đóng bảo hiểm 11 năm, nói không còn kham nổi khi phí tăng hàng năm. Cô rất áp lực và phân vân có nên tiếp tục. Nếu đóng tiếp, mỗi tháng mất 1.600 nhân dân tệ và còn phải đóng bù 1.589 nhân dân tệ chênh lệch của chín tháng đầu năm.

Cô cho biết mức phí ở địa phương từng khoảng 1.389 nhân dân tệ, sau đó lên hơn 1.500 rồi 1.600. Khi thu nhập hạn chế, phần còn lại cho sinh hoạt ngày càng giảm. Theo lời cô, một tháng lương sau chi tiêu và trừ bảo hiểm thì không còn gì.

Hà Hạo Hiền ở Phật Sơn đã đóng 10 năm nhưng dự định dừng khi chuyển sang làm tự do năm tới. Anh nói sẽ không truy đóng, bất kể chuyện dùng dữ liệu lớn tìm người; nếu không có tiền thì không biết đóng ra sao, đồng thời đặt câu hỏi liệu cơ quan chức năng có trừ trực tiếp tiền trong thẻ ngân hàng của mình hay không.

Anh ước tính khoảng tám phần mười nhà máy nhỏ trong thị trấn mình không mua bảo hiểm cho công nhân. Một số xưởng có chừng 20 lao động chỉ đóng cho gia đình chủ, hoặc thêm người làm công việc nguy hiểm. Đây là ước tính của anh về địa phương.

Tiết kiệm chi tiêu để đóng phần truy thu

Từ Giai Nhuận, nhân viên bán dược phẩm ở Lâm Nghi, Sơn Đông, nói cơ sở tính phí được nâng mỗi năm và người tham gia phải đóng bù từ tháng 1. Năm ngoái cô cũng phải đóng bù một lần.

Đã đóng hơn tám năm, cô nói năm nay bản thân không kiếm ra tiền nên chồng phải tiết kiệm chi tiêu để đóng giúp. Ngô Thúy Hà ở Trì Châu, An Huy, nói phải đóng bù chênh lệch từ tháng 1 đến tháng 9; tháng này đóng 940 nhân dân tệ, tăng từ mức hơn 600 lên hơn 900.

Thẩm Minh Viễn, nhân viên công ty ở Tô Châu, Giang Tô, cũng gặp tình trạng tương tự. Anh nói điều đáng lo không chỉ là phí tăng mà còn phải bù cho thời gian trước đó; với người làm công ty như mình, phải bù phần đóng của cá nhân.

Nhà kinh tế tại Mỹ Hoàng Đại Vệ (Davy J. Wong) ví cách truy đóng sau điều chỉnh cơ sở tính phí với việc thuê nhà hồi tháng 1 nhưng đến tháng 10 mới được thông báo tăng tiền thuê và phải bù các tháng trước. Ông cho rằng trong bối cảnh thất nghiệp, giảm lương và thu nhập đình trệ, truy thu có thể làm dòng tiền doanh nghiệp vừa và nhỏ thêm eo hẹp, tăng gánh nặng của người lao động.

Chuyên gia nêu vấn đề phân phối và khả năng duy trì

Chuyên gia về Trung Quốc Vương Hách nhận định cơ quan chức năng dùng dư luận để tăng truy thu và có thể đồng thời yêu cầu doanh nghiệp bù phần trước đây chưa đóng đủ. Theo ông, sức ép với doanh nghiệp hoạt động kém có thể dẫn đến đóng cửa, công nhân thất nghiệp và càng không thể đóng bảo hiểm.

Ông cho rằng chế độ bảo hiểm xã hội Trung Quốc có hai vấn đề lớn: phân phối quyền lợi không công bằng và khó bền vững về tài chính. Sự chênh lệch giữa cơ quan, đơn vị sự nghiệp, lao động doanh nghiệp và cư dân thành thị, nông thôn gây phản ứng mạnh trong xã hội.

Về tính bền vững, ông ước tính chính phủ trợ cấp hơn một nghìn tỷ nhân dân tệ mỗi năm cho bảo hiểm xã hội; năm ngoái có thể tới 1,5 nghìn tỷ. Theo nhận định của ông, áp lực tài chính tăng khiến nhà chức trách tìm nhiều cách bổ sung nguồn thu.

Ngày 1/8/2025, Tòa án Tối cao Trung Quốc công bố giải thích tư pháp xác định thỏa thuận không đóng bảo hiểm xã hội là vô hiệu. Nếu chủ sử dụng lao động không đóng theo luật, người lao động có thể chấm dứt hợp đồng và yêu cầu bồi thường kinh tế; khoản nợ bảo hiểm phải đóng bù và có thể phát sinh tiền chậm nộp.

Ông Hoàng Đại Vệ cho rằng việc thực thi quy định mang tính lựa chọn: cá nhân rất khó bỏ sót dù chỉ một phần nhỏ nghĩa vụ thuế hay bảo hiểm. Theo ông, thu bảo hiểm ngày càng nghiêm đang làm sâu thêm khủng hoảng niềm tin; dòng tiền doanh nghiệp và cá nhân bị siết sẽ làm sức mua giảm và gây thêm áp lực cho nhu cầu trong nước.

Từ Minh Đạt, Trần Vũ Hàng, Hà Uyển Đình, Lâm Vịnh Tương, Hà Hạo Hiền, Từ Giai Nhuận, Ngô Thúy Hà và Thẩm Minh Viễn trong bài đều là tên đã thay đổi.

Tác giả: Lý Tịnh, Lạc Á. Nguồn: Đại Kỷ Nguyên tiếng Trung, ngày 15/10/2026.