
Sau những đợt sương lạnh, quýt vàng nổi bật giữa tán lá xanh. Người xưa đưa hương quýt vào thơ, dùng vỏ quýt trong món ăn và mượn cả cây quýt để nói về phẩm hạnh. Trong những điển tích còn lưu truyền, ba quả quýt gợi lòng hiếu thảo của Lục Tích, còn sự khác nhau giữa quýt và chỉ giúp Yến Anh ứng đối trước vua nước Sở.
Quýt trong sách xưa và bếp nhà
Chu lễ đã nhắc đến quýt. Khuất Nguyên, người nước Sở ở phương nam, yêu cỏ thơm và cây quýt, để lại bài Quất tụng. Lý Thời Trân ghi trong Bản thảo cương mục rằng múi quýt có vị chua ngọt, còn vỏ có vị cay đắng. Sách chép nhiều cách dùng quả, vỏ, hạt, lá và xơ quýt trong y học cổ truyền, trong đó vỏ được nhắc tới nhiều hơn cả.
Bài gốc mô tả trần bì là vỏ quýt hong khô tự nhiên trong ba năm. Theo lý luận y học cổ truyền được bài gốc dẫn lại, trần bì có tính ấm, dùng để làm ấm dạ dày, điều hòa khí, hỗ trợ tiêu hóa và hóa đờm. Tài liệu cũng lưu ý đặc tính ấm và khô của trần bì khi bàn về người có biểu hiện ho khan hoặc khô miệng. Đây là mô tả cách dùng trong y học cổ truyền.
Trong bếp Quảng Đông, trần bì tạo hương cho trà, mứt mơ và nước hầm. Vỏ quýt còn được nấu cùng vịt già và củ cải xanh, xào với củ cải và thịt thái sợi, hầm với cánh gà hoặc dùng khi xào tôm. Bài gốc cũng nhắc đến những món dùng trần bì trong tiệc Mãn Hán. Quýt tươi có thể được nướng trên bếp hay trong lò vào mùa đông. Khi vỏ dậy mùi và múi ấm lên, quả có hương vị và kết cấu khác khi ăn tươi.
Ba quả quýt mang về cho mẹ
Tam quốc chí, phần Ngô thư, chép chuyện Lục Tích, tự Công Kỷ, người Ngô Trung. Ông có tướng mạo đường bệ và đi lại khó khăn vì chân có tật. Từ nhỏ ông đã học Thi, Thư, sau học thêm Lễ, Dịch, tinh thông lịch pháp và tính toán. Khi làm tướng, ông vẫn nghiên cứu và để lại trước tác về thiên văn và kinh điển.
Cha ông là Lục Khang, thái thú Lư Giang cuối thời Hán, quen biết Viên Thuật. Khi Lục Tích lên sáu, cha đưa cậu đến thăm Viên Thuật và chủ nhà mang quýt ra đãi. Cậu ăn thấy ngon, bèn cất ba quả vào vạt áo. Lúc cúi chào ra về, quýt lăn ra. Viên Thuật hỏi vì sao đi làm khách lại giấu quýt trong áo. Lục Tích quỳ xuống thưa rằng muốn mang về cho mẹ nếm. Viên Thuật ngạc nhiên trước tấm lòng của đứa trẻ. Nhị thập tứ hiếu sau này kể lại điển tích ấy.
Sử còn kể chuyện Lục Tích dự một buổi bàn việc nước do Tôn Sách chủ trì, có Trương Chiêu, Trương Hoành và Tần Tùng. Nghe các bậc trưởng thượng nói về việc dùng binh lực, Lục Tích nhắc rằng Quản Di Ngô từng giúp Tề Hoàn Công tập hợp chư hầu và lập lại trật tự mà không cần đến binh xa. Ông dẫn lời Khổng Tử về việc vun bồi văn đức để thu phục người phương xa. Cả bàn ngạc nhiên khi một người trẻ dám bày tỏ sự bất an trước việc quá coi trọng sức mạnh quân sự.
Về sau Tôn Quyền trọng phẩm hạnh của Lục Tích và triệu ông làm thuộc quan. Bài gốc kể ông thẳng thắn khi làm việc, sau giữ chức thái thú Uất Lâm, kiêm chức thiên tướng quân. Có giai thoại rằng lúc rời chức về quê, hành lý nhẹ đến mức người lái đò phải lấy đá dằn thuyền qua biển. Tảng đá được gọi là đá Uất Lâm và gắn với tiếng thanh liêm của ông. DKN.TV từng kể chi tiết giai thoại này trong bài về những vị quan thanh liêm thời xưa.
Cây quýt trong thơ Khuất Nguyên
Trong Quất tụng, Khuất Nguyên miêu tả cây quýt bén rễ sâu ở đất phương nam. Lá xanh, hoa trắng, cành có gai và quả tròn pha sắc xanh vàng. Vẻ đẹp ấy đi cùng hình ảnh một cây có chí riêng, vững vàng, thận trọng và giữ đức vô tư. Nhà thơ mong được kết bạn lâu dài với cây và lấy phẩm hạnh của Bá Di để ví với cây quýt. Tác giả bài gốc liên hệ phẩm chất ấy với sự thanh liêm của Lục Tích.
Hình tượng này đi vào thơ các đời sau, đứng cạnh tùng và bách khi nói về khí tiết. Khuất Đại Quân thời Minh nhắc đến việc học theo Khuất Nguyên qua Quất tụng. Trong thơ gửi Trần Thiện Tòng, Từ Thụy thời Tống dặn bạn nếu vượt sông Hoài thì đừng quên bài thơ về quýt. Lời dặn nối hai điển tích, một về khí tiết và một về sự khác nhau của thổ nhưỡng. Khảo công ký trong Chu lễ cũng dùng hình ảnh quýt qua sông Hoài hóa thành chỉ để nói về ảnh hưởng của nơi sinh trưởng theo quan niệm xưa.
Cách Yến Anh đáp lời vua Sở
Theo Yến Tử xuân thu, trước khi sứ giả Yến Anh của nước Tề đến, vua Sở hỏi quần thần cách làm ông bẽ mặt. Trong tiệc rượu, hai viên quan dẫn vào một người bị trói và nói đó là người nước Tề phạm tội trộm cắp. Vua Sở hỏi Yến Anh liệu người nước Tề vốn giỏi trộm cắp hay không.
Yến Anh rời chỗ ngồi, hành lễ rồi thưa rằng ở phía nam sông Hoài thì cây cho quả quýt, qua phía bắc thì thành cây chỉ. Lá trông giống nhau nhưng vị quả khác nhau, theo cách nói thời ấy là do thủy thổ. Ông hỏi vặn rằng nếu người ấy ở Tề không trộm, sang Sở lại trộm, có lẽ cũng phải hỏi thủy thổ nước Sở đã làm gì. Vua Sở bật cười, thừa nhận mình định trêu người hiền mà tự chuốc lấy sự khó xử.
Bản thảo cương mục miêu tả cây quýt nở hoa trắng đầu hè, đậu quả vào tháng sáu hoặc tháng bảy âm lịch, đến mùa đông thì chín vàng. Khi tách múi, hương tươi lan ra. Từ một loại quả gần gũi, văn chương xưa đã lưu lại những hình ảnh khác nhau về lòng hiếu thảo, khí tiết và sự nhanh trí.
Đọc thêm về các giai thoại về tài ứng đối của Yến Anh trên DKN.TV.
Nguồn: Đại Kỷ Nguyên tiếng Trung, bài văn sử về các điển tích quả quýt, 22/11/2018.