Những chuyện nghịch ngợm thời thơ ấu hay kinh nghiệm vượt khó của người lớn tuổi đều có thể trở thành một gia tài tinh thần. Jeff Minick gợi ý ba cách lưu giữ chúng để thế hệ sau hiểu hơn về gia đình.
Trong cuốn “Chicken Soup for the Soul: Grand and Great”, một giáo sư triết học hỏi sinh viên ai có thể kể vài chuyện về cha mẹ. Tất cả đều giơ tay. Khi ông hỏi về ông bà, khoảng ba phần tư lớp còn giơ tay. Đến câu hỏi về cụ, trong lớp 60 người chỉ có hai người đáp lại.
Ông mời sinh viên nhìn quanh: mới qua vài thế hệ, phần lớn đã không biết rõ tổ tiên. Khi chắt của họ ngồi ở nơi này, chúng có biết họ là ai và kể được điều gì về họ không? Cuộc đời họ sẽ trở thành lời cảnh tỉnh hay một tấm gương? Muốn để lại những câu chuyện nào là lựa chọn nằm trong tay mỗi người. Ông kết thúc buổi học; suốt năm phút sau, không ai đứng dậy rời chỗ.
Những câu hỏi không nên để quá muộn
Dù là thiếu niên, cha mẹ hay ông bà, nhiều người chỉ biết vài chuyện rời rạc về những thế hệ trước. Ngay cả với cha mẹ, đôi lúc một câu hỏi xuất hiện khi đã không còn ai để hỏi. Ta có thể biết họ gặp nhau thế nào, từng sống ở đâu, nhưng có biết vì sao mẹ yêu cha hay mẹ nhớ những gì về ông bà của mình?
Khi cha mẹ và ông bà qua đời, câu trả lời, ước mơ, hoài bão và suy nghĩ của họ cũng có thể mất theo. Viết vào cuối năm 2025, trước dịp Hoa Kỳ kỷ niệm 250 năm lập quốc vào năm 2026, Minick liên hệ việc nhìn lại lịch sử quốc gia với lịch sử gia đình. Nếu học lịch sử giúp hiểu quá khứ và hướng tới tương lai, biết tổ tiên vượt khó ra sao, theo triết lý và nguyên tắc nào cũng có giá trị.
Cùng ăn tối và trò chuyện
Tác giả nhắc đến lời khuyên các gia đình ăn và trò chuyện cùng nhau, đặc biệt trong bữa tối. Đó là lúc trẻ có thể hiểu thêm về cha mẹ, ông bà, cô dì và chú bác. Trẻ khoảng 9–12 tuổi thường tò mò về tuổi thơ của người lớn.
Các cháu của Minick thích nghe chuyện cha mình thuở nhỏ coi quả óc chó là lựu đạn, ném xuống gầm những xe đang chạy và gặp rắc rối. Chúng cũng thích chuyện mẹ mình lúc năm tuổi lay chiếc thang cao khoảng 4,6 mét khi ông đang sơn nhà. Ông dọa sẽ xuống; đứa trẻ lại vui vẻ muốn ông xuống chơi cùng.
Không chỉ kể những chuyện vui. Khi công nghệ thay đổi nhanh chóng, những thiết bị trong tay các cháu từ 6 đến 18 tuổi của ông từng là điều không thể tưởng tượng thời ông nhỏ. Ông có thể kể về điện thoại quay số, lần đến cửa hàng Sears gặp ông già Noel, hay cảnh nông dân dùng la kéo bàn trượt để thu hoạch thuốc lá. Qua câu chuyện, những nét sinh hoạt xưa của Mỹ trở nên sống động đối với trẻ thời kỹ thuật số.
Ngay cả khi trẻ chưa hỏi, người lớn vẫn có thể kể để chúng có khái niệm về đời sống thế hệ trước. Biết đâu khi gặp khó khăn sau này, kinh nghiệm ấy lại hữu ích.
Để trẻ làm người tìm hiểu lịch sử gia đình
Một cách khơi gợi hứng thú lịch sử cho thiếu niên là giao cho chúng thu thập chuyện gia đình: trò chuyện với họ hàng và tìm hiểu vài thế hệ gần nhất. Lịch sử hiện ra qua những con người thật. Một em không thích sách lịch sử vẫn có thể thích vai người điều tra, sưu tầm chuyện và truyền thuyết trong nhà.
Những nhà sử học nhỏ tuổi nên ghi cả thông tin căn bản lẫn câu chuyện cụ thể: thời thơ ấu của chú Doug, hay thành công và thất bại của bà khi học ở Mary Baldwin College. Một ít ghi chép khi phỏng vấn giúp giữ lại điều đã nghe.
Dù trẻ học tại nhà, trường công hay trường tư, gia đình đều có thể bố trí thời gian cho các cuộc phỏng vấn người thân. Minick cho rằng cha mẹ sẽ sớm cảm nhận lợi ích mà công việc ấy đem lại cho cả nhà.
Ghi lại hồi ức bằng chữ, âm thanh hoặc hình ảnh
Khi con cháu sống rải rác, những cuộc đoàn tụ dịp Lễ Tạ ơn hay kỳ nghỉ mùa đông có thể không đủ thời gian để kể chuyện tuổi trẻ. Muốn truyền lại trải nghiệm và suy ngẫm, ta cần thêm những cách khác.
Ngoài hồi ký viết tay, công nghệ đem lại khả năng ghi âm, ghi hình và chuyển lời nói thành văn bản. Bài viết năm 2025 nêu Otter.ai làm một ví dụ về dịch vụ ghi âm miễn phí có giới hạn thời gian và chức năng chép lời; đây là thông tin theo thời điểm bài gốc, không phải cam kết về gói dịch vụ hiện nay.
Hãy lấy một tách cà phê hay đồ uống, ngồi ở nơi thoải mái rồi bắt đầu ghi. Có thể kể chuyện ông nội thời mình nhỏ, trò chơi với anh chị em và bạn bè, hoặc âm nhạc mình thích trong thập niên 1960. Khi bắt đầu, những ký ức khác thường nối tiếp: thành công, thất bại và câu chuyện có thể gợi mở cho cháu. Sau này, các cháu có thể dùng chính những câu chuyện ấy để an ủi hoặc khích lệ con mình.
Tác giả đưa một ví dụ: nếu ông nội sinh năm 1900, việc kể cuộc đời ông đã giúp lịch sử gia đình trải qua một khoảng thời gian đáng kể trong lịch sử nước Mỹ. Mục đích không chủ yếu là tìm tổ tiên quý tộc hay đào lại chuyện tai tiếng, mà là lưu giữ cuộc đời người thân, gồm cả chính mình, để truyền cho con cháu.
Minick nhớ câu kết của phim “The Naked City” năm 1948 và loạt phim cùng tên phát sóng năm 1958–1963: thành phố có tám triệu câu chuyện, và đây là một trong số đó. Dù ở Manhattan của New York hay thành phố Manhattan thuộc Kansas, mỗi người vẫn có câu chuyện riêng. Ta góp phần tạo nên câu chuyện ấy, và nó cũng tạo nên con người ta. Kể cho con cháu là một cách để lời nói và kinh nghiệm còn ở lại sau khi ta qua đời.
Jeff Minick; bản tiếng Trung do Lý Tiểu Nghệ dịch — Epoch Times, đăng ngày 21/12/2025. Bản dịch nội dung chính; các ví dụ là hồi ức của tác giả.
Về tác giả: Jeff Minick có bốn người con. Trong 20 năm, ông dạy lịch sử, văn học và tiếng Latin tại một trường học tại nhà ở Asheville, Bắc Carolina. Ông viết hai tiểu thuyết “Amanda Bell”, “Dust on Their Wings” cùng hai tác phẩm phi hư cấu “Learning as I Go”, “Movies Make the Man”. Ông sống và viết tại Front Royal, Virginia.