
Trong văn hóa truyền thống Trung Hoa, những suy tư của Nho gia, Phật gia và Đạo gia thường gắn với trời đất và vạn vật. Lão Tử nói người noi theo đất, đất noi theo trời, trời noi theo Đạo, Đạo noi theo tự nhiên. Mạnh Tử xem việc giữ tâm, nuôi dưỡng bản tính là cách phụng sự trời. Đến thời Bắc Tống, Trương Tải nêu quan niệm “thiên nhân hợp nhất” trong Chính mông. Theo cách nhìn ấy, con người sống giữa trời đất, được nuôi dưỡng và cũng chịu sự chi phối của trời đất.
Người xưa dùng thuyết ngũ hành để diễn giải các mối liên hệ trong tự nhiên. Họ gắn năm hành với phương hướng, mùa, màu sắc và cả sự thay đổi triều đại. Dấu ấn của hệ thống quan niệm này hiện diện trong Tử Cấm Thành, cung điện của hai triều Minh và Thanh.
Ngũ hành trong thư tịch cổ
Thiên Hồng phạm trong Thượng thư kể rằng Chu Vũ Vương hỏi Cơ Tử về phép trị nước. Trong chín điều Cơ Tử trình bày, điều đầu tiên là ngũ hành. Theo cách mô tả trong sách, nước thấm và chảy xuống, lửa bốc lên, gỗ có thể uốn hoặc làm thẳng, kim loại có thể đúc và biến đổi, còn đất giúp gieo trồng và thu hoạch.
Thời Chiến Quốc, học giả nước Tề Trâu Diễn dùng quan hệ tương khắc để lý giải sự thay đổi giữa các triều đại. Sau khi thống nhất sáu nước, Tần Thủy Hoàng tiếp nhận cách giải thích ấy. Nhà Chu được quy về hỏa, nhà Tần về thủy, dựa vào quan niệm nước khắc lửa. Sử ký ghi rằng triều Tần chuộng màu đen trên y phục, cờ và phù tiết.
Thiên Nguyệt lệnh trong Lễ ký mô tả y phục và sinh hoạt của thiên tử theo mùa. Mùa xuân, thiên tử mặc sắc xanh, đeo ngọc xanh và đi xe xanh. Mùa hạ ứng với đỏ, mùa thu với trắng, mùa đông với đen. Giai đoạn cuối hạ, ứng với hành thổ ở trung tâm, dùng màu vàng. Việc thay màu theo mùa thể hiện ý niệm thuận theo thời tiết và trật tự tự nhiên.
Mộc ứng với phương đông, mùa xuân và sắc xanh, gợi sự nảy nở. Hỏa ứng với phương nam, mùa hạ và màu đỏ, gợi sức nóng và sự hưng thịnh. Kim ứng với phương tây, mùa thu và màu trắng, gợi sự trong lặng và thu liễm. Thủy ứng với phương bắc, mùa đông và màu đen, gợi cái lạnh và sự ẩn tàng. Thổ ứng với trung tâm, cuối hạ và màu vàng, gợi sự nuôi dưỡng và điều hòa. Theo vòng tương sinh, mộc sinh hỏa, hỏa sinh thổ, thổ sinh kim, kim sinh thủy và thủy sinh mộc. Theo vòng tương khắc, thủy khắc hỏa, hỏa khắc kim, kim khắc mộc, mộc khắc thổ và thổ khắc thủy.
Tên gọi và bố cục cung thành
Chữ “tử” trong Tử Cấm Thành gợi Tử Vi viên trên trời. Hậu Hán thư ghi rằng người xưa xem đó là nơi Thiên Đế ngự, vì thế cung điện của thiên tử dưới đất được hình dung tương ứng với cung điện trên trời. Chữ “cấm” chỉ sự hạn chế người thường ra vào. Tên gọi mang ý nghĩa thiên văn và lễ chế, trong khi màu dễ nhận ra ở các cung điện chính là tường đỏ và ngói vàng.
Điện chính ban đầu mang tên Phụng Thiên, biểu thị việc hoàng đế nhận mệnh trời để trị nước. Năm 1562, thời Gia Tĩnh, điện đổi thành Hoàng Cực. Năm 1645, thời Thuận Trị, điện mang tên Thái Hòa. Tên lấy ý từ Chu Dịch. Theo cách giải thích truyền thống, âm dương điều hòa thì vạn vật sinh trưởng, và hoàng đế có bổn phận góp phần gìn giữ sự hài hòa ấy.
Lễ nghi cũng để lại dấu ấn trên bố cục kinh đô. Khảo công ký của Chu lễ nêu phép “tả tổ, hữu xã”. Khi nhìn về phía nam, bên trái là phía đông, nơi đặt Thái Miếu thờ tổ tiên, còn bên phải là phía tây, nơi đặt đàn Xã Tắc. Thiên Đàn nằm về phía nam cung thành và Địa Đàn ở phía bắc. Cách bố trí này đưa việc tế trời đất và tổ tiên vào không gian đô thành.
Ngói vàng, xanh và đen nói lên điều gì?
Thời Minh và Thanh, ngói lưu ly vàng nằm ở bậc cao nhất trong hệ thống màu mái, chủ yếu dùng cho cung điện và những công trình thờ tự được đặc cách. Ngói lưu ly xanh thường gặp ở phủ vương và một số đền, chùa. Nhà thường dùng ngói xanh xám. Trong ngũ hành, vàng ứng với thổ và vị trí trung tâm. Việc dùng rộng rãi ngói vàng ở cung điện thể hiện cấp bậc kiến trúc và địa vị hoàng quyền. Tường, cột đỏ ứng với hỏa. Cặp màu đỏ và vàng còn được giải thích theo quan niệm hỏa sinh thổ.
Điện Văn Hoa ở phía đông ngoại triều từng là nơi thái tử làm việc. Điện có thời kỳ lợp ngói lưu ly xanh, ứng với mộc, phương đông và sự sinh trưởng. Năm Gia Tĩnh thứ 15, khi điện chuyển thành nơi hoàng đế sử dụng, mái được đổi sang ngói vàng. Sự thay đổi màu mái phản ánh sự thay đổi về công năng và địa vị của người sử dụng.
Văn Uyên Các phía sau điện Văn Hoa có mái lưu ly đen viền xanh. Thời Càn Long, triều đình xây gác theo mẫu Thiên Nhất Các ở Ninh Ba để cất Tứ khố toàn thư. Ao trước gác là nơi dự trữ nước phòng cháy. Màu đen tượng trưng cho thủy, gợi ý dùng nước chế ngự lửa để bảo vệ sách. Cột hiên xanh và tranh trang trí kiểu Tô Châu tạo vẻ thanh nhã gần với kiến trúc vườn cảnh.
Nhà nghiên cứu kiến trúc cổ Chu Càn của Bảo tàng Cố Cung liên hệ các vại đồng, vại sắt chứa nước trước điện với quan niệm kim sinh thủy. Ngự Hoa Viên ở phía bắc cung thành, nơi phương bắc ứng với thủy, cũng được giải thích theo ý thủy sinh mộc vì cây cối trong vườn sum suê. Các cách bố trí ấy vừa đáp ứng công năng, vừa mang ý nghĩa tượng trưng trong cách nhìn của người xưa.
Dịch từ bài của Nhã Thanh tổng hợp trên SecretChina. Đối chiếu tên gọi và màu mái với Bảo tàng Cố Cung qua các tài liệu về điện Thái Hòa, điện Văn Hoa, Văn Uyên Các và màu mái Tử Cấm Thành.