Bài viết của SecretChina ngày 28/10 lần theo một số dấu vết trong sách cổ. Từ thời Tiên Tần, màu sắc có thể biểu thị trật tự xã hội. Năm màu được gọi là “chính sắc”, còn các màu pha, trong đó có xanh lục, được xếp vào nhóm “gian sắc” theo cách phân loại mà bài nguồn dẫn lại. Sự phân biệt này giúp hiểu vì sao màu trên trang phục đôi khi gắn với đánh giá về vị thế.
Bài nguồn nhắc bài Lục Y trong Kinh Thi, với hình ảnh áo xanh lục đi cùng lớp áo màu vàng. Một lối giải thích truyền thống xem việc đảo trật tự màu sắc ấy là biểu tượng cho sự đảo lộn thứ bậc trong gia đình. Tuy nhiên, bài thơ không nói trực tiếp đến thành ngữ “mũ xanh”; không thể coi nó là chứng cứ rằng cách nói hiện đại đã xuất hiện từ thời Tiên Tần.
Từ màu trang phục đến dấu hiệu bêu xấu
Ở đời Đường, màu quan phục được phân theo phẩm cấp. Theo câu chuyện trong Phong Thị Văn Kiến Ký được bài nguồn thuật lại, một viên chức địa phương từng bắt thuộc cấp phạm lỗi quấn khăn xanh để chịu nhục trước người khác. Giai thoại này cho thấy màu và vật đội đầu có thể trở thành công cụ đánh dấu sự hổ thẹn, song vẫn chưa mang đầy đủ nghĩa liên quan đến hôn nhân.
Bài nguồn tiếp tục dẫn các quy định thời Nguyên buộc nam giới trong gia đình hành nghề mại dâm đội khăn màu xanh để nhận diện. Sang thời Minh, những quy tắc về trang phục và thân phận của người thuộc nhóm này được ghi nhận chặt chẽ hơn. Các ví dụ cho thấy màu xanh trên đầu đã trở thành một dấu hiệu xã hội có tính hạ thấp trước khi được dùng rộng rãi như lời nói bóng.
Những trước tác thời Minh như Ngũ Tạp Tổ được bài nguồn nêu như nơi cách nói “đội mũ xanh” đã gắn với người chồng bị phản bội. Văn học kể chuyện cùng thời cũng dùng lối diễn đạt này. Việc chuyển từ “khăn xanh” sang “mũ xanh” có thể liên quan đến thay đổi trong thói quen đội đầu, nhưng khó xác định một thời điểm duy nhất cho toàn bộ quá trình biến nghĩa.
Dân gian còn truyền chuyện một người đàn ông vô tình đội chiếc mũ xanh do tình nhân của vợ để lại. Đây là một giai thoại giải thích thành ngữ, không phải hồ sơ về nguồn gốc đã được kiểm chứng. Đặt cạnh các dẫn liệu về trang phục và luật lệ, câu chuyện ấy cho thấy người đời sau thích gắn một hình ảnh dễ nhớ với một cách nói đã quen thuộc.
Lịch sử của thành ngữ vì thế không thể rút gọn thành một chiếc mũ cụ thể. Điều có thể thấy qua các tư liệu được bài nguồn tập hợp là mối liên hệ kéo dài giữa màu sắc, thân phận và sự bêu xấu; từ đó nảy sinh nghĩa bóng trong ngôn ngữ thường ngày. Khi sử dụng hoặc giải thích thành ngữ, cần phân biệt dẫn liệu văn bản, cách diễn giải của người viết và truyền thuyết dân gian.
Nguồn: SecretChina, “Vì sao đội mũ xanh là lời sỉ nhục?”, 28/10/2026; bài nguồn nhắc Kinh Thi, Phong Thị Văn Kiến Ký, Nguyên Điển Chương và Ngũ Tạp Tổ.