Trong thơ, son phấn thường gợi vẻ đẹp hoặc sự tàn phai. Nhưng sắc đỏ ấy đã được làm ra như thế nào? Bài viết của tác giả 余淼淼 trên SecretChina lần theo những cách chế tạo từ hoa, nhựa côn trùng và những loại phẩm màu đi qua các tuyến thương mại.
Hoa rum trong sách cổ
Giả Tư Hiệp thời Bắc Ngụy ghi cách “làm yên chi” trong Tề dân yếu thuật. Nguyên liệu ông nhắc tới là hồng lam hoa, nay gọi là hoa rum (safflower). Người làm đốt một số loại cỏ thành tro, dùng nước nóng lọc lấy dung dịch trong, rồi vò hoa để lấy màu. Nước lựu chua và một loại nước chua khác được trộn vào; sau cùng cho ít bột gạo trắng, khuấy, nặn thành những cánh nhỏ và hong khô trong bóng râm.
Đến thời Đường, “yên chi” đã thành cách gọi một sắc màu. Đỗ Phủ dùng hình ảnh cánh hoa gặp mưa như một vệt son ướt trong bài Khúc Giang đối vũ. Tên gọi ấy còn gắn với núi Yên Chi ở khu vực Hà Tây. Sau chiến dịch của Hoắc Khứ Bệnh vào năm 121 trước Công nguyên, có bài ca được truyền là của người Hung Nô tiếc núi Kỳ Liên và Yên Chi, bởi mất núi thì phụ nữ không còn sắc màu trang điểm.
Sách cổ viết tên chất son này theo nhiều dạng chữ khác nhau, gồm “焉支”, “燕支”, “燕脂”, “臙脂” và “胭脂”; tên núi cũng có nhiều lối viết. Cách viết “胭脂” thông dụng ngày nay, nhưng xuất xứ sớm nhất của từ vẫn có các cách giải thích khác nhau. Lý Bạch nhắc núi Yên Chi phủ tuyết khi viết về Vương Chiêu Quân, nối địa danh với hình ảnh dung nhan trong thơ.
Từ nhựa cánh kiến đến rệp son châu Mỹ
Son cổ không chỉ làm từ hoa. Một phương pháp được ghi trong sách thời Đường dùng nguyên liệu gọi là “tử khoáng”: nấu lấy nước màu, lọc rồi nhúng vải bông mỏng nhiều lần, phơi hoặc sấy khô để có loại son trên bông. Lý Thời Trân mô tả một loài côn trùng nhỏ như kiến tạo ra nguyên liệu ấy. Theo bài nguồn, đây là nhựa do rệp cánh kiến tiết ra trên cành cây. Riêng sắc đỏ trong chiếc hộp bạch ngọc của nhân vật Bảo Ngọc trong Hồng lâu mộng thì vài dòng tiểu thuyết không đủ để xác định chính xác chất tạo màu.
Rệp cánh kiến có một họ hàng xa tại châu Mỹ, cùng thuộc nhóm rệp vảy: rệp son, hay cochineal. Loài này có nguồn gốc ở Mexico và Nam Mỹ, sống trên cây xương rồng. Axit carminic trong cơ thể nó tạo màu đỏ đậm và có thể được chế biến thành thuốc nhuộm hoặc bột màu. Người Aztec từng dùng màu ấy để nhuộm vải. Từ thế kỷ XVI, người Tây Ban Nha đưa nó sang châu Âu; về sau màu đỏ từ rệp son xuất hiện trong vải vóc, tranh và mỹ phẩm.
Ngày nay, màu từ rệp son vẫn có thể có trong một số mỹ phẩm và thực phẩm, dưới các tên carmine, cochineal hoặc mã E120. Bài nguồn phân biệt loại màu có nguồn gốc côn trùng này với chất tạo màu tổng hợp cũng thường được gọi bằng tên gần giống trong tiếng Trung.
Theo SecretChina, màu rệp son từ châu Mỹ đến Trung Hoa khoảng cuối thế kỷ XVI và từng được dùng nhuộm lụa. Bài viết nêu trường hợp một chân dung do Tăng Kình vẽ năm 1616 có sử dụng chất màu này. Sự lưu thông gắn với thương mại biển, từ thuyền buồm Manila qua các giai đoạn nới lỏng rồi tập trung giao thương của triều Thanh.
Hoàng đế Khang Hy ghi chép về màu đỏ từ châu Mỹ trong Kỷ hạ cách vật biên và cho rằng nó chính là nguyên liệu “tử khoáng” trong sách xưa. Đầu thế kỷ XIX, một từ điển Hoa–Anh phiên âm cochineal theo cách khác; về sau, cách gọi trong dân gian tiếp tục biến đổi trước khi tên “rệp son” trở nên thông dụng. Vì giá cao, phẩm màu này không trở thành hàng phổ biến ở Trung Hoa. Bài nguồn cho biết loài rệp son không phân bố tự nhiên tại Trung Quốc và được một viện nghiên cứu côn trùng lâm nghiệp đưa vào nuôi tại vùng tây nam vào cuối thập niên 1990.
Vì vậy, một thỏi son hiện đại có ghi E120 trong thành phần có thể mang sắc đỏ từ rệp son, trong khi những hộp phấn của người xưa còn có nhiều công thức khác nhau.
Nguồn: 余淼淼, SecretChina, 12/11/2026. Bản dịch giữ nội dung chính của bài nguồn; các tư liệu cổ được nêu theo cách dẫn của tác giả.