Khả năng thưởng thức âm nhạc có thể được vun bồi bằng hiểu biết, sự cởi mở và tập trung. Bài tiểu luận sau trình bày một cách nhìn từ mỹ học về quan hệ giữa tác phẩm và người nghe.
Tác giả: Tăng Kiến Nguyên (曾建元). Dịch đầy đủ nội dung chính từ The Epoch Times, bài đăng ngày 1/10/2026, cập nhật ngày 2/10/2026; nguyên tác ghi được viết tại nhà vào Giáng sinh năm 1987. Những phân loại và đánh giá dưới đây là lập luận của tác giả trong một tiểu luận mỹ học.
Cảm nhận vẻ đẹp có thể được rèn luyện
Trước hết, tôi muốn làm rõ một quan niệm: cái đẹp không phải cảm giác trực giác tuyệt đối chủ quan. Nếu như vậy, “thích” sẽ đồng nghĩa với “đẹp”, “đẹp” đồng nghĩa với “tốt”, và năng lực thưởng thức nghệ thuật không còn cần thiết. Khi ấy, bạn không thể thuyết phục ai rằng khả năng thưởng thức của họ còn khiếm khuyết; bất cứ điều gì họ nhất thời chưa nhận ra đều sẽ bị loại khỏi cái đẹp.
Chúng ta biết khả năng cảm thụ của một người sẽ nhạy bén hơn qua huấn luyện và bồi dưỡng. Chẳng hạn, khi đọc thơ mới, trước hết phải hiểu chữ, rồi nghĩa từ, sau đó nối kết toàn văn để nhận ra tác giả có thể dùng so sánh, ẩn dụ tạo ý mới. Tiếp đến, thử đặt mình vào tâm trạng sáng tác và đọc thành tiếng, bạn có thể bất ngờ nhận thấy vẻ đẹp của âm và vần. Người chưa có nền tảng ngôn ngữ vững, không quen cách diễn đạt của thơ mới hoặc ít trải nghiệm sống rất dễ kết luận thơ mới không đẹp, hoặc chẳng có gì đẹp lắm.
Đối tượng được thưởng thức cũng có giá trị riêng
Cảm giác thẩm mỹ không chỉ tùy vào năng lực của chủ thể, mà còn tùy đối tượng có mang vẻ đẹp, tức giá trị đáng thưởng thức, hay không. Tác giả dẫn quan điểm của Immanuel Kant rằng thế giới có những vật khiến người ta tuyệt đối ghê sợ, như một đống phân người đặt trên bàn ăn, khó khơi dậy ham muốn thưởng thức. Có thể vẫn có người “ưa mùi khó chịu”; trong cách lập luận của tác giả, đó là trường hợp bất thường, hoặc ít nhất cảnh tượng ấy có giá trị thẩm mỹ thấp đến gần như không có.
Nhìn vào những đặc tính của âm nhạc
Sau khi hiểu sơ lược cảm thụ vẻ đẹp là quá trình thống nhất giữa chủ quan và khách quan, hãy nhìn các đặc tính tạo nên giá trị thẩm mỹ của âm nhạc.
Theo cách phân tích của bài viết, âm nhạc được tạo nên bởi biến đổi của ba yếu tố: âm sắc, giai điệu và tiết tấu. Những gì thiếu một trong ba yếu tố ấy không thuộc phạm vi tác giả muốn bàn ở đây.
Cơ quan đón nhận âm nhạc là thính giác. Một đoạn nhạc thuần túy, thông qua hình thức và sự tương ứng với trạng thái cấu trúc sinh lý con người, có thể đem đến vui thích, buồn bã, phấn khích hoặc yên tĩnh. Chẳng hạn, tác giả cho rằng nhạc nhẹ nhàng phù hợp nhịp sinh lý thông thường nên đem lại cảm giác dễ chịu.
Loại vừa nói có thể xếp vào “vẻ đẹp thuần túy”, vì nó trực tiếp khơi phản ứng giác quan. Nhưng nhạc chương trình và ca khúc lại khác: chúng xuất phát từ mục đích, ý niệm hoặc mong muốn sáng tác nhất định. Người soạn nhạc dùng hình thức âm nhạc biểu đạt ý tưởng; loại vẻ đẹp phụ thuộc vào hình thức gắn với ý niệm ấy được gọi là “vẻ đẹp phụ thuộc”.
Khi thưởng thức loại sau, cần vận dụng sự đồng cảm: hình dung tâm trạng người sáng tác, gửi gắm tình cảm của mình và hòa vào âm nhạc, để đạt trạng thái “vật và ta hợp nhất”.
Thái độ của người nghe
Âm nhạc biểu hiện vẻ đẹp ở nhiều tầng, có sự tham gia của tâm hồn người sáng tác, người biểu diễn và người nghe. Vậy người thưởng thức nên giữ thái độ nào?
Từ định nghĩa của Jerome Stolnitz về thái độ thẩm mỹ — chú ý và chiêm nghiệm một cách vô tư, đồng cảm, nhằm hiểu chính đối tượng — tôi rút ra ba điều:
- Thưởng thức âm nhạc vì chính âm nhạc. Đừng quá bận tâm nó có được xem là “có trình độ” hay không. Mục đích là tận hưởng, không phải mưu lợi.
- Đồng cảm. Hãy cố gắng gạt bớt định kiến cá nhân để âm nhạc có cơ hội đến gần mình.
- Tập trung chú ý. Như Hà Dung Xương từng nói trong một buổi hòa nhạc gia đình, đừng bỏ giữa chừng để pha cà phê: vẻ đẹp biến hóa của hình nhạc có thể bị bỏ lỡ ngay lúc ấy. Những tinh tế của tác phẩm cũng có thể trôi qua trong sự lơ đãng. Điều quan trọng nhất là nghe nhiều; nhờ vậy ta mới vun bồi được nền tảng sâu, để sớm nhận ra điều kỳ diệu trong âm nhạc.
Tóm lại theo lập luận của tác giả, cái đẹp tồn tại khách quan và phổ biến, nhưng chỉ khi dùng giác quan cảm nhận, ta mới có “cảm giác về cái đẹp”. Vẻ đẹp âm nhạc cũng vậy.
Viết tại nhà, Giáng sinh năm 1987.
Nguồn: The Epoch Times: Cách thưởng thức vẻ đẹp âm nhạc — những quan sát từ mỹ học.