Deena Bouknight, The Epoch Times
J.P. Morgan, một trong những người Mỹ giàu nhất thời kỳ Gilded Age, tìm đến một hãng kiến trúc danh tiếng để thiết kế thư viện riêng ở Manhattan. McKim, Mead & White cũng là hãng đứng sau những công trình bề thế như ga Pennsylvania ở New York và Bảo tàng Brooklyn.
Năm 1902, kiến trúc sư Charles McKim, người đồng sáng lập hãng, nhận thiết kế một công trình như một “viên ngọc” để nhà tài chính lưu giữ bộ sưu tập lớn gồm sách quý, tác phẩm nghệ thuật, bản thảo và kính màu. Trước khi có thư viện, Morgan cất nhiều hiện vật trong tầng hầm. Theo bài viết, trong thời gian xây dựng từ đầu năm 1903 đến tháng 12/1905, ông mua thêm 200 thùng sách.
Công trình sử dụng đá cẩm thạch khai thác tại Tennessee, có sắc xám hồng nhẹ, gần trắng với ánh kem hồng ở mặt tiền. Những khối đá được ghép theo kỹ thuật xây cổ Hy Lạp mang tên anathyrosis, với rất ít hoặc không có vữa. Bài viết cho biết Morgan không muốn vữa giữa các khối đá được cắt chính xác; các lá thiếc được đặt ở mạch ngang nhằm hạn chế tích tụ hơi ẩm.
Thư viện nằm trên phần đất Morgan mua ở phía đông nơi từng có tư dinh của ông. Chi phí đầu thế kỷ XX là hơn một triệu USD; tác giả quy đổi tương đương hơn 40 triệu USD vào thời điểm viết bài.
Tòa nhà ban đầu là một công trình tương đối nhỏ theo kiểu palazzo, kết hợp bố cục đối xứng kiểu Italy với những yếu tố La Mã cổ điển như vòm cuốn, cột và trần vòm.
Mười một năm sau khi Morgan qua đời năm 1913, thư viện trở thành một tổ chức công cộng. Tòa nhà gốc rộng 14.700 foot vuông, tương đương khoảng 1.366 m², được mở rộng bằng một khu phụ trên vị trí tư dinh bị phá bỏ năm 1928. Năm 1988, ngôi nhà mặt đá nâu của con trai ông, J.P. Morgan Jr., được tích hợp vào quần thể; một khu vườn được tạo lập năm 1991 để kết nối các tòa nhà.
Qua nhiều năm, thư viện tiếp nhận và trưng bày hàng trăm bản thảo trang trí cầu kỳ, những bản Kinh Thánh in sớm, sách nổi tiếng có chữ ký, bản thảo âm nhạc và tài liệu quý như một bản in gốc Tuyên ngôn Độc lập Mỹ. Khách đến chiêm ngưỡng kiến trúc, nghệ thuật, cổ vật, đồng thời nghiên cứu và dự các buổi thuyết trình.
Một chi tiết đáng chú ý là Belle da Costa Greene, thủ thư riêng Morgan thuê để quản lý và gìn giữ bộ sưu tập, đã gắn bó với thư viện suốt bốn thập niên.
Những chi tiết làm nên vẻ đẹp cổ điển
Mặt tiền có vòm Palladio với viên đá khóa trên những cột Ionic, hai bên là các trụ áp tường Doric. Lối vào dẫn tới một tiền sảnh có mái. Cửa đồng trang trí những cảnh trong cuộc đời Chúa Kitô cùng hoa quả, chim và các loài vật. Nhiều nghệ sĩ thực hiện phần trang trí trần vòm và ô bán nguyệt trên cửa. Hai sư tử cái của nhà điêu khắc Edward Clark Potter (1857–1923) đứng canh hai bên cầu thang rộng; những hốc vòm chìm trưng bày các hình tượng cổ điển.
Sàn đại sảnh tròn được lát đá cẩm thạch nhiều màu, lấy cảm hứng từ sàn Villa Pia tại Vatican. Cột và trụ áp tường có đầu cột Corinthian bổ sung cho bố cục. Những phù điêu cẩm thạch thể hiện cảnh cổ điển được đặt trong một phần mái vòm, bao quanh bởi họa tiết hoa thị và bình trang trí.
Trần đại sảnh chịu ảnh hưởng Raphael, với các ô tranh bán nguyệt nhiều màu ở cả bốn phía. Trong mái vòm cao khoảng 30 foot, tương đương hơn 9 m, những hình nữ nhân cách hóa Tôn giáo, Nghệ thuật, Khoa học và Triết học, được dát vàng, bao quanh giếng trời. Bốn ô tranh chữ nhật thể hiện các chủ đề “Truyền tin”, “Tôn vinh Nghệ thuật”, “Ánh sáng chiến thắng Bóng tối” và “Tri thức được truyền lại”.
Trong phòng thư viện, hệ tủ sách gỗ óc chó có ba tầng, lưới thép và lan can ban công. Mặt tủ vốn bằng kính được thay bằng acrylic từ năm 2010. Hệ thống có những giá xoay, cầu thang và ngăn bí mật. Trên tường là thảm dệt, phía trên có những ô vòm trang trí tranh.
Tấm thảm lớn thế kỷ XVI trên tường phía đông mang tên “Chiến thắng của lòng Tham lam”. Lò sưởi nhập từ Italy được chế tác trong thế kỷ XV. Những bức tranh trong ô bán nguyệt thể hiện các nàng thơ mang ý nghĩa biểu tượng cùng những nghệ sĩ, nhà thám hiểm hoặc người thầy nổi tiếng. Một chiếc đèn lớn kiểu Moor, có phần chóp hình cầu, buông từ trần.
Phòng làm việc của Morgan nằm tại Phòng Tây. Lò sưởi có bệ cẩm thạch và các giá sách thấp chạy dọc tường tạo điểm nhấn. Sắc đỏ sang trọng là màu chủ đạo trên tường, sàn và đồ bọc vải.
Ghi chú biên tập: Lịch sử chính thức của bảo tàng xác định tòa thư viện được xây dựng trong giai đoạn 1902–1906 và trở thành tổ chức công cộng năm 1924. Mốc tháng 12/1905 ở trên là mốc thi công mà bài nguồn nêu; không nên hiểu đó là năm bảo tàng chính thức ghi nhận hoàn thành.
Tác giả: Deena Bouknight. Nguồn: The Epoch Times. Đối chiếu lịch sử: The Morgan Library & Museum; Kiến trúc tòa nhà.