
Ở một phương diện nào đó, thơ Lý Bạch từ lâu đã không còn là câu chuyện riêng của người Trung Quốc.
Hai mươi chữ, vì sao ai cũng có thể hiểu?
Hãy bắt đầu với Tĩnh dạ tư: “Sàng tiền minh nguyệt quang, nghi thị địa thượng sương. Cử đầu vọng minh nguyệt, đê đầu tư cố hương” — trước giường ánh trăng sáng, ngỡ là sương trên đất; ngẩng đầu nhìn trăng sáng, cúi đầu nhớ quê hương. Chỉ hai mươi chữ, không chữ nào khó gặp, cũng không có điển cố; bài thơ kể về một người xa nhà, giữa đêm khuya nhớ quê.
Cái hay nằm ở sự gần gũi ấy. Người ở đâu trên thế giới cũng nhìn thấy mặt trăng, cũng có nỗi nhớ quê. Vì thế, bài thơ không đòi hỏi nhiều lời giảng giải: người thuộc quốc gia nào đọc lên, thay “cố hương” bằng quê nhà mình, cũng có thể cảm nhận ngay.
Theo bài viết của Đại Kỷ Nguyên, năm 2002, tại một hoạt động của Hiệp hội Châu Á ở New York, Kevin Rudd, người sau này trở thành Thủ tướng Australia, từng đọc Tĩnh dạ tư bằng tiếng Trung và nhận được những tràng vỗ tay. Dù là diễn viên hay chính khách, người ta đều có thể lựa chọn bài thơ này để giao lưu. Trong sách giáo khoa tiếng Trung ở nhiều nơi trên thế giới ngày nay, đây cũng thường là một trong những bài cổ thi đầu tiên trẻ em nước ngoài học thuộc.
Bước đầu tiên: đi khắp Đông Á
Điểm đến đầu tiên của thơ Lý Bạch ngoài Trung Quốc là Đông Á. Vào thời Đường, thơ ông theo chân các sứ đoàn sang nhà Đường, du học sinh và thuyền buôn đến Nhật Bản, bán đảo Triều Tiên và Việt Nam. Tại Nhật, tên Lý Bạch được đọc là “Rihaku”; ông là một trong những nhà thơ Trung Quốc quen thuộc nhất với người Nhật.
Matsuo Bashō, người đặt nền móng cho thơ haiku Nhật Bản, chịu ảnh hưởng sâu sắc của các thi nhân Trung Quốc; Lý Bạch là một trong những tác giả ông nhiều lần nghiền ngẫm. Bút danh haikai thời kỳ đầu của Bashō là “Đào Thanh”. “Đào Thanh” đối với “Lý Bạch”, thể hiện lòng tôn kính dành cho thi tiên đời Đường. Khi nói về ảnh hưởng của Lý Bạch trên thế giới, người đời sau thường nhắc tới mối liên hệ ấy với Bashō.
Tại Nhật, Lý Bạch và Đỗ Phủ được gọi chung là “Lý Đỗ”; học sinh đến nay vẫn đọc thơ Đường trong giờ Hán văn ở trường trung học. Trên bán đảo Triều Tiên và ở Việt Nam, thơ Đường từng là nền tảng của người đọc sách. Thơ Lý Bạch đi vào lớp học, vào những cuộc xướng họa của văn nhân và được ngâm đọc suốt hơn nghìn năm. Có thể nói, trong vòng văn hóa chữ Hán, ông gần gũi đến mức không hoàn toàn giống một thi nhân nước ngoài. Đó là vòng lan tỏa đầu tiên của ông.
Đến châu Âu, bước vào âm nhạc giao hưởng
Vòng lan tỏa thứ hai là châu Âu, với âm nhạc đóng vai trò đưa đường. Năm 1862, nhà Hán học người Pháp Marquis d’Hervey-Saint-Denys xuất bản tuyển dịch Thơ Đường. Bài viết nguồn giới thiệu đây là tuyển dịch thơ Đường đầu tiên có quy mô tại châu Âu, trong đó thơ Lý Bạch giữ vị trí quan trọng.
Bước ngoặt đến vào năm 1907. Nhà soạn nhạc người Áo Gustav Mahler liên tiếp chịu những cú sốc: con gái lớn qua đời, ông buộc phải rời chức vụ ở Nhà hát Opera Vienna và được phát hiện có vấn đề về tim. Một người bạn tặng ông cuốn Chiếc sáo Trung Hoa để khuây khỏa. Đọc những bài thơ Đường trong sách, ông như tìm được báu vật, chọn bảy bài để phổ thành tác phẩm thanh nhạc và giao hưởng quy mô lớn Das Lied von der Erde — Bài ca Trái Đất.
Trong sáu chương của tác phẩm, bốn bài thơ của Lý Bạch được sử dụng. Chương mở đầu, Khúc ca uống rượu về nỗi sầu nhân thế, dựa trên Bi ca hành: uống rượu trước trời đất, cất nỗi buồn thành giọng hào sảng — một tinh thần rất Lý Bạch. Những bài như Thái liên khúc và Xuân nhật túy khởi ngôn chí cũng đi vào tác phẩm. Năm 1911, Bài ca Trái Đất được công diễn lần đầu tại Munich, rồi trở thành một tác phẩm thường xuyên được trình diễn của âm nhạc cổ điển phương Tây suốt hơn một thế kỷ.
Những bài thơ ấy qua tiếng Pháp, rồi sang tiếng Đức, sau đó lại được phổ nhạc; câu chữ ban đầu đã thay đổi rất nhiều, nhưng tinh thần vừa bi thương vừa hào sảng vẫn còn. Bằng hành trình nhiều ngả như vậy, thơ Lý Bạch đã thực sự bước vào các phòng hòa nhạc châu Âu.
Đến Mỹ, ảnh hưởng đến thơ tiếng Anh
Vòng thứ ba là thế giới tiếng Anh, nơi ảnh hưởng của ông đặc biệt sâu sắc. Năm 1915, nhà thơ Mỹ Ezra Pound xuất bản Cathay, gồm bản dịch tiếng Anh của hơn mười bài cổ thi Trung Quốc, với Lý Bạch là tác giả giữ vai trò nổi bật.
Điều thú vị là bản thân Pound không biết tiếng Trung. Ông dựa vào những ghi chép mà học giả Mỹ Ernest Fenollosa để lại, vừa phỏng đoán vừa lĩnh hội để dịch. Trong những ghi chép ấy, tên Lý Bạch được viết theo cách đọc tiếng Nhật là “Rihaku”; thơ ông đã đi vào tiếng Anh qua con đường đó.
Nổi tiếng nhất trong tuyển tập là Trường Can hành, được Pound dịch dưới nhan đề The River-Merchant’s Wife: A Letter — Người vợ thương nhân đường sông: Một bức thư. Bài thơ mở đầu: “Thiếp phát sơ phú ngạch, chiết hoa môn tiền kịch. Lang kỵ trúc mã lai, nhiễu sàng lộng thanh mai” — tóc thiếp mới phủ trán, bẻ hoa chơi trước cửa; chàng cưỡi ngựa tre đến, quanh chỗ ngồi đùa quả mơ xanh. Bài thơ kể về đôi vợ chồng trẻ, từ thuở thanh mai trúc mã đến khi xa cách nhớ nhung. Qua bản dịch của Pound, nó trở thành tác phẩm nổi tiếng trong văn học tiếng Anh và được đưa vào giáo trình Mỹ, để học sinh tiếp cận thơ hiện đại.
Một bài ngắn hơn là Ngọc giai oán: “Ngọc giai sinh bạch lộ, dạ cửu xâm la miệt. Khước hạ thủy tinh liêm, linh lung vọng thu nguyệt” — trên bậc ngọc đọng sương trắng; đêm dài, sương thấm vào tất lụa; buông rèm thủy tinh xuống, nhìn vầng trăng thu trong trẻo qua rèm. Cả bài không có chữ “oán”, nhưng nỗi oán như đầy trên trang giấy.
Pound dịch bài thơ nhỏ ấy sang tiếng Anh. Theo bài viết nguồn, T. S. Eliot đọc và hết lời khen ngợi, xem đó là một mẫu mực của thơ theo chủ nghĩa hình tượng. Hai mươi chữ Lý Bạch viết ra, khi đến thế giới tiếng Anh, đã trở thành ví dụ để người ta học cách làm thơ.
Pound là nhân vật dẫn đầu trào lưu thơ hình tượng. Điều ông học từ thơ Lý Bạch là khả năng không dùng những lời giảng giải lớn lao mà để hình ảnh tự cất tiếng. Đường hướng thơ hiện đại tiếng Anh cũng chịu ảnh hưởng từ đó. Eliot về sau nhận xét Pound là người “phát minh thơ Trung Quốc cho thời đại chúng ta”. Nói là phát minh thì có lẽ quá lời, nhưng ông quả thực đã dựng một cây cầu, và Lý Bạch chính là một đầu cầu quan trọng.
Tên ông còn được đặt trên một hành tinh khác
Hành trình còn có một vòng cuối cùng, vượt khỏi Trái Đất. Năm 1976, Liên đoàn Thiên văn Quốc tế chính thức đặt tên “Li Po” cho một hố va chạm đường kính 120 km trên Sao Thủy. Những tên tuổi được đặt cho các địa hình ở đó còn có Shakespeare, Beethoven và Tolstoy. Tên của một thi nhân được lưu lại trên một hành tinh khác — vừa lãng mạn, vừa gợi đến tinh thần thơ Lý Bạch.
Lý Bạch có tên tự là Thái Bạch. Trong truyền thuyết dân gian, trước khi ông sinh ra, mẹ ông mơ thấy sao Trường Canh, tức sao Thái Bạch Kim Tinh, đi vào lòng mình. Về nơi sinh của ông, trong giới nghiên cứu có một giả thuyết cho rằng ông chào đời ở thành Toái Diệp thuộc Tây Vực, nay nằm trong lãnh thổ Kyrgyzstan. Nếu giả thuyết ấy đúng, bản thân Lý Bạch vốn đã là người từ phương xa bước vào thời Đường.
Từ Toái Diệp đến Trường An, từ Trường An đến khắp Trung Quốc, rồi đến toàn thế giới và hố va chạm mang tên ông trên Sao Thủy: nối những chặng đường ấy với truyền thuyết về sao Thái Bạch, tác giả bài nguồn hình dung một cách thi vị rằng bước chân của vị “trích tiên nhân” vẫn không ngừng trong vũ trụ suốt 1.300 năm. Đây là hình ảnh văn chương gắn với truyền thuyết, bên cạnh giả thuyết học thuật về nơi sinh đã nêu.
Vì sao Lý Bạch có thể đi xa đến thế? Sau cùng, thơ ông viết về những điều căn bản của đời người: nhớ nhà, tiễn biệt, uống rượu, ngắm trăng. Những điều ấy không phân biệt biên giới hay thời đại. Khi thơ chạm tới tầng cảm xúc đó, bản dịch có thể mất vần, nhưng không đánh mất tấm lòng.
Trong Nguyệt hạ độc chước, Lý Bạch viết: “Cử bôi yêu minh nguyệt, đối ảnh thành tam nhân” — nâng chén mời trăng sáng, cùng bóng thành ba người. Có lẽ ông không hình dung được rằng, 1.300 năm sau, cùng nâng chén với mình lại là độc giả khắp thế giới.
Tài liệu tham khảo được bài nguồn nêu: các tư liệu về Chiếc sáo Trung Hoa của Hans Bethge và Bài ca Trái Đất của Mahler; Cathay của Ezra Pound; tuyển dịch Thơ Đường của Marquis d’Hervey-Saint-Denys; dữ liệu danh pháp hành tinh của Liên đoàn Thiên văn Quốc tế.
Theo Đại Kỷ Nguyên. Nguồn: Thơ Lý Bạch đã truyền khắp thế giới như thế nào?.