Franz Schubert là một trong những nhà soạn nhạc được yêu mến ở châu Âu, nhưng các ghi chép về tính cách ông lại không thống nhất. Có người nhớ đến một Schubert ngây thơ, hiền lành; người khác mô tả ông cay đắng và ham vui. Theo một giai thoại, khi tỉnh táo ông “không biết ác ý là gì”, song sau vài ly rượu có thể lui vào góc tối, đập vỡ bát đĩa rồi mỉm cười.
Cuộc đời Schubert cũng để lại nhiều câu hỏi. Ông sinh tại Vienna ngày 31/1/1797, sống 31 năm, còn nguyên nhân qua đời vẫn gây tranh luận: giang mai, thương hàn hay ngộ độc thủy ngân? Một người khó nắm bắt như vậy dường như rất hợp với bản giao hưởng mang tên “Dang dở” mà ông để lại. Tác phẩm từng được gọi là “bản giao hưởng Lãng mạn đầu tiên”, nhưng bị lãng quên gần 30 năm. Sau khi bản nhạc được tìm thấy, người ta tranh luận suốt nhiều thập kỷ liệu những chương còn lại đã thất lạc hay Schubert thật sự không hoàn thành chúng. Vì sao ông dừng lại vẫn chưa có lời giải chắc chắn.
Bản trình diễn được bài viết gốc giới thiệu do Leonard Bernstein chỉ huy Dàn nhạc Royal Concertgebouw. Có thể nghe qua bài gốc.
Bản tổng phổ chỉ có hai chương
Bản giao hưởng “Dang dở”, còn được gọi là Giao hưởng số 8, lần đầu được Anselm Hüttenbrenner cho nhạc trưởng Johann von Herbeck biết đến vào năm 1860. Năm 1823, sau khi được Hội Âm nhạc Steiermark trao bằng danh dự, Schubert đã tặng bản nhạc cho Hüttenbrenner để cảm ơn sự giúp đỡ của người bạn này.
Đó là một món quà khác thường. Trên bản tổng phổ ghi “Vienna, 30/10/1822”, giọng Si thứ và chỉ có hai chương. Beethoven từng gọi Si thứ là “giọng đen”, gắn với cái chết và nỗi u sầu. Schubert ban đầu dự định kết chương một bằng sự chuyển sang Si trưởng, nhưng cuối cùng giữ nguyên giọng thứ.
Ngày ghi trên bản nhạc trùng với giai đoạn mà bài gốc cho là Schubert được chẩn đoán mắc giang mai. Sức khỏe suy giảm có thể là một lời giải thích cho việc ông bỏ dở tác phẩm, nhưng không phải khả năng duy nhất. Schubert thường làm nhiều dự án cùng lúc và có thể đã chuyển sang tác phẩm khác. Có ý kiến cho rằng ông đơn giản là ngừng viết. Nhà nghiên cứu âm nhạc Alfred Einstein nhận định Schubert có lẽ không thể hoàn tất tác phẩm, bởi khó có điều gì sánh được với tính độc đáo, sức mạnh và kỹ thuật của hai chương đầu.
Với công chúng vẫn tiếc thương một nhà soạn nhạc qua đời quá sớm, hai chương ấy đã đủ sức gây xúc động. Khi Herbeck cho ra mắt tác phẩm ngày 17/12/1865, nhà phê bình Eduard Hanslick mô tả rằng sau vài ô nhịp mở đầu, clarinet và oboe cùng cất lên giai điệu dịu ngọt trên tiếng violin êm ả; người nghe lập tức nhận ra Schubert, như thể chỉ qua bước chân và cách mở cửa đã biết ai vừa đến.
Giai điệu của khoảng lặng
Giai điệu đầy ám ảnh ấy mở ra chương Allegro moderato. Trên những nốt nhạc bồn chồn của bộ dây, nó mang một cảm giác thôi thúc. Đến khoảng phút 1:15 trong bản thu được giới thiệu, cello cất giai điệu ở âm vực gần với giọng tenor của con người. Sự khắc khoải đưa người nghe vào một khoảng êm dịu, rồi hợp âm Đô thứ bất ngờ ở phút 1:49 phá vỡ không khí đó, dẫn nhạc vào miền tối hơn. Căng thẳng ấy còn kéo sang chương Andante con moto, bắt đầu khoảng phút 13:51.
Ở chương hai, violin chủ yếu chơi trong âm vực cao, nơi âm thanh đặc biệt ngọt ngào. Tiếng đàn phủ lên dàn nhạc một ánh sáng lung linh, đôi lúc nhường chỗ cho những câu nhạc kéo dài như hợp xướng của bộ kèn gỗ. Theo cách diễn đạt của tác giả bài gốc, Schubert để những giai điệu trưởng phảng phất buồn và những giai điệu thứ vẫn có nét ngọt ngào.
Cuối chương, khoảng phút 24:22, bộ kèn gỗ lướt trên nhịp nhẹ của các nhạc cụ dây trầm. Âm nhạc như đang dần khuất xa. Schubert có để lại phác thảo cho chương ba theo thể Scherzo, nhưng chính phần chưa được nói hết là một phần sức hấp dẫn của bản giao hưởng. Chúng ta có thể sẽ không bao giờ biết ông chủ ý dừng lại hay không; khoảng trống ấy vẫn dành cho người nghe tưởng tượng và suy ngẫm.
Nguồn: Tianyue Ma, The Epoch Times, 13/11/2026, “Tune in Today: The Questions Behind Schubert’s ‘Unfinished’ Symphony”. Bản dịch biên tập từ bài gốc. Bài gốc lặp một đoạn miêu tả violin ở chương hai; bản dịch gộp đoạn lặp, giữ đầy đủ ý.