Michelle Plastrik — theo Epoch Times, ngày 1/10/2026.
Triển lãm “Sacred Splendor: Jewish Ritual Art and Christian Treasures from St. Vitus Cathedral in Prague” vừa mở cửa tại Bảo tàng Do Thái ở New York. Hơn 160 hiện vật đặt nghệ thuật thiêng liêng của Do Thái giáo và Kitô giáo cạnh nhau qua sáu thế kỷ, từ Trung Cổ tới châu Âu đầu thời cận đại. Triển lãm kéo dài tới ngày 7/2/2027, giúp người xem tìm hiểu những tương đồng thẩm mỹ, lịch sử đan xen và khác biệt giữa tác phẩm của hai cộng đồng tại Trung Âu.
Trung tâm triển lãm là những hiện vật đặc sắc được mượn từ kho báu Nhà thờ chính tòa Thánh Vitus ở Prague. Đây là lần trưng bày bộ sưu tập này có quy mô lớn nhất bên ngoài châu Âu. Các hiện vật Do Thái nổi bật gồm những đồ quý được chôn giấu khi bị bức hại và phát hiện trong thời hiện đại, cùng những tác phẩm nghi lễ hiếm từ Bohemia và các vùng nói tiếng Đức. Ngoài khoảng thời gian rộng, triển lãm còn gây ấn tượng bằng nhiều chất liệu: kim loại, giấy da, đá và vải.
Thủ đô của Đế quốc La Mã Thần thánh
Prague phát triển thành trung tâm nghệ thuật dưới thời Hoàng đế Charles IV (1316–1378), rồi được hồi sinh dưới thời Rudolf II (1552–1612). Charles IV chọn thành phố làm thủ đô Đế quốc La Mã Thần thánh, với lãnh thổ gồm các vùng thuộc Czech và Đức ngày nay. Ông cải biến Prague; một công trình là tái thiết Nhà thờ Thánh Vitus, xây dựng lại và mở rộng theo phong cách Gothic.
Trong phòng trưng bày đầu tiên có một tháp lưu giữ bánh thánh bằng sắt mạ vàng, khoảng năm 1375, do nghệ nhân Wenceslas làm cho nhà nguyện kính Thánh Wenceslas, vị thánh bảo trợ Bohemia. Đồ vật dùng để giữ bánh đã được truyền phép trong nghi lễ Kitô giáo.
Nhãn triển lãm chỉ ra các đặc điểm Gothic tiêu biểu: vòm nhọn, hoa văn kiến trúc thanh mảnh, cửa sổ hoa hồng và những tháp nhọn vươn cao. Hiện vật thể hiện kiến trúc Gothic chính xác tới mức nhiều thế kỷ sau, khi tiếp tục xây nhà thờ, các kiến trúc sư đã dùng nó làm mẫu tham khảo.
Những hộp thánh tích
Thu thập thánh tích cho Nhà thờ Thánh Vitus cũng là một ưu tiên của Charles IV. Ông đặt làm các hộp công phu để giữ những phần di cốt hoặc đồ dùng của các nhân vật Kitô giáo.
Một ví dụ trong triển lãm là hộp thánh tích dạng tượng bán thân Thánh Vitus, hoàn thành năm 1486 bởi thợ kim hoàn Wenceslas ở Ceske Budejovice. Vitus, người được dùng tên đặt cho nhà thờ, cũng là vị thánh bảo trợ Bohemia. Tác phẩm bằng bạc, mạ vàng, pha lê đá và kính nhấn mạnh vẻ lý tưởng hóa, mềm mại, tinh tế của “Phong cách Đẹp” ở Prague, hình thành từ môi trường nghệ thuật Charles IV vun đắp.
Hiện vật sớm hơn là hộp thánh tích hình cánh tay, khoảng năm 1270. Người ta tin rằng nó chứa mảnh xương cánh tay phải của Thánh George. Phần đế Gothic bốn mặt có các tháp nhỏ rõ ràng lấy cảm hứng từ kiến trúc giáo đường thời Trung Cổ.
Một đồ xa xỉ thế tục được chuyển sang công năng thiêng liêng là chiếc hộp bằng xương của xưởng Embriachi tại miền bắc Italy. Làm trước năm 1376, hộp được Charles IV mua để giữ thánh tích của Thánh Sigismund, người được hoàng đế chọn làm vị thánh bảo trợ Bohemia. Hiện vật sử dụng xương ngựa trên lõi gỗ đoạn, ngà voi, các chi tiết khảm và kim loại.
Gia tộc Miseroni hoạt động ở Milan và Prague cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII, chuyên chạm khắc đá cứng. Họ tạo ra một số đồ xa xỉ tinh xảo nhất thời đại. Khi làm việc cho triều đình ở Prague, họ chế tác vật dụng trưng bày Mình Thánh hình mặt trời bằng vàng, mã não và pha lê đá, khoảng năm 1620–1640; hiện vật được Giáo đoàn Nhà thờ Thánh Vitus cho triển lãm mượn.
Phong cách của tác phẩm phản ánh thẩm mỹ Kiểu cách: thanh lịch, kỹ thuật điêu luyện, trang trí phong phú và sự coi trọng đá bán quý. Rudolf II say mê đồ đựng bằng đá cứng, cổ vũ trào lưu này và có ảnh hưởng lớn tới mức thuật ngữ “Chủ nghĩa Kiểu cách thời Rudolf” được dùng cho nghệ thuật tạo ra tại Prague trong triều đại ông.
Đặt nghệ thuật thiêng liêng của hai tôn giáo cạnh nhau
Một đồ nghi lễ Do Thái trong triển lãm là vương miện Torah bằng bạc chạm nổi, đục lỗ và mạ vàng một phần, làm tại Bavaria khoảng năm 1725–1750 bởi Johan Michael Ernst II. Nó được đặt cạnh vương miện Kitô giáo dùng cho một tượng Chúa Hài Đồng, thể hiện việc cả hai tôn giáo đều dùng vương miện để tôn vinh điều thiêng liêng. Với các đường uốn cuộn và trang trí cầu kỳ mang tính Baroque, hai vương miện cũng tương đồng về phong cách.
Môi trường chung của người Do Thái và Kitô hữu khiến tác phẩm của cả hai tôn giáo thường được làm theo phong cách nghệ thuật nổi bật cùng thời. Chủ đề này xuất hiện khắp triển lãm. Do người Do Thái không được gia nhập nhiều phường hội nghề nghiệp, các nghệ nhân Kitô giáo thường làm đồ nghệ thuật tôn giáo cho họ.
Một đối chiếu thú vị là giữa bản Kinh Thánh Hebrew có minh họa và sách cầu nguyện Kitô giáo bằng tiếng Latin. Cả hai được làm trong cùng xưởng của nghệ nhân minh họa Valentine Noh ở Prague cuối thế kỷ XV.
Theo nhãn triển lãm, sự kết nối thị giác gồm các viền trang trí bằng lá acanthus màu đỏ, xanh lá và xanh dương, mọc từ những dây leo mảnh điểm các hình cầu vàng. Khác biệt là bản thảo Kitô giáo có chữ cái đầu được minh họa. Trong sách cầu nguyện khoảng năm 1470–1490 do Bảo tàng J. Paul Getty cho mượn, chữ “M” đi kèm cảnh dâng Chúa Hài Đồng trong đền thờ. Bản thảo Hebrew đặt từ mở đầu trong những ô trang trí, vì ngôn ngữ này không có chữ hoa.
Khi Cái Chết Đen tràn qua châu Âu cuối thập niên 1340, người Do Thái bị cáo buộc gây ra dịch bệnh. Nhiều cộng đồng bị tấn công và người dân bị đuổi khỏi nhà. Một số người giàu chôn giấu tài sản quý; các bộ đồ này chỉ lộ diện gần đây trong quá trình tái thiết đô thị.
Một kho nổi tiếng được phát hiện tại trang trại gần Lingenfeld, Đức. Phần lớn là đồ thế tục, nhưng những cốc tám cạnh bằng bạc và bạc mạ vàng, khoảng năm 1300–1350, được trưng bày có thể từng dùng làm cốc kiddush trong ngày Sabbath và lễ hội. Chúng thuộc bộ sưu tập The Cloisters của Bảo tàng Metropolitan.
Một tác phẩm đương đại nói tới những tội ác gần hơn đối với người Do Thái châu Âu. Nghệ sĩ, nhà văn Edmund de Waal cùng học giả, nghệ nhân Maiko Tsutsumi đã ghép lại chiếc đĩa sứ vỡ bằng kỹ thuật kintsugi truyền thống Nhật Bản, dùng sơn và bột vàng sửa đồ gốm hỏng.
Chiếc đĩa Meissen thuộc bộ đồ ăn sản xuất khoảng năm 1760–1765. Trong thế kỷ XX, bộ đồ thuộc một chủ ngân hàng, công chức Do Thái người Đức. Đức Quốc xã tịch thu và làm hỏng bộ đồ năm 1938. Những mảnh vỡ được hoàn trả cho gia đình; de Waal mua lại từ họ. Ông và Tsutsumi thực hiện việc sửa bằng kintsugi năm 2019.
Các mảnh vải thêu nổi bật do Nhà thờ Thánh Vitus cho mượn cũng thể hiện “Phong cách Đẹp” phổ biến ở Prague khoảng năm 1400. Trang trí bằng đá quý và ngọc trai nhỏ, chúng có lẽ từng là đồ treo bàn thờ. Một mảnh phù hợp với chủ đề thể hiện Chúa Kitô giữa Thánh Wenceslas và Thánh Vitus, bằng lụa, lanh, ngọc trai và nhiều loại đá, kim loại, chỉ màu.
Một đồ vải Do Thái lộng lẫy là rèm Torah khoảng năm 1705 từ giáo đường Great Court ở Prague, bằng nhung và satin có tua, được trang trí bằng hình mặt tiền kiến trúc cầu kỳ.
Những hiện vật trong triển lãm sáng tạo, xúc động này hấp dẫn bởi thiết kế, tay nghề và lịch sử mà chúng soi sáng. Lấy Prague làm trung tâm giúp giới thiệu các đồ vật xuất sắc của cả Kitô giáo và Do Thái giáo.
Cộng đồng Do Thái ở Prague có từ ít nhất thế kỷ XIII. Dù nhiều lần bị bức hại, cộng đồng vẫn phát triển. Giáo đường Altneuschul, trung tâm đời sống Do Thái ở Prague, xây trong thập niên 1270, là một ví dụ sớm của kiến trúc Gothic trong môi trường Do Thái. Đây là giáo đường Do Thái lâu đời nhất châu Âu vẫn hoạt động.
Triển lãm “Sacred Splendor: Jewish Ritual Art and Christian Treasures from St. Vitus Cathedral in Prague” tại Bảo tàng Do Thái, New York, diễn ra đến ngày 7/2/2027. Thông tin thêm tại trang triển lãm chính thức của Bảo tàng Do Thái.
Nguồn: Epoch Times — Michelle Plastrik.