Phòng đọc nhỏ của Cung điện Công tước tại Gubbio là một trong những không gian nội thất đáng kinh ngạc của thời Phục Hưng. Các tủ sách, nhạc cụ và đồ vật trông như có chiều sâu thực ra được ghép từ những mảnh gỗ phẳng.
Bài viết của Michelle Plastrik, dịch đầy đủ phần nội dung chính từ Đại Kỷ Nguyên. Đây là bài giới thiệu nghệ thuật, được nguồn tiếng Trung đăng tháng 8/2026.
“Phòng đọc nhỏ” — studiolo — của Cung điện Công tước tại thị trấn Gubbio, tỉnh Perugia, vùng Umbria, Italy, là một trong những không gian nội thất đáng ngưỡng mộ nhất của thời Phục Hưng. Trong cung điện, đây là nơi quan trọng để chủ nhân nghiên cứu và suy ngẫm riêng tư, tiếp khách và lưu giữ các bộ sưu tập quý.
Được làm vào khoảng năm 1478–1482, căn phòng sử dụng kỹ thuật khảm gỗ tinh xảo gọi là intarsia. Những hình ảnh kiến trúc và tĩnh vật tạo ra hiệu ứng trompe l’oeil, tức đánh lừa thị giác. Căn phòng hiện không còn ở Italy: nó được đưa tới New York năm 1939 và đang được trưng bày tại Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan.
Kiệt tác này được đặt làm bởi Công tước Federico III da Montefeltro (1422–1482), cũng được gọi là Federico da Montefeltro, người cai trị Công quốc Urbino và một số vùng thuộc Umbria. Ông nổi tiếng đồng thời là nhà lãnh đạo quân sự, nhà nhân văn trí thức và người bảo trợ nghệ thuật. Người đương thời mô tả ông luôn nhớ phải học thêm điều mới mỗi ngày.
Một trong những chân dung nổi tiếng nhất của thời Phục Hưng là bức Piero della Francesca vẽ Federico khoảng năm 1473–1475, hiện thuộc bộ sưu tập của Phòng trưng bày Uffizi tại Florence. Bức chân dung là một phần của tác phẩm hai tấm mang tên Federico da Montefeltro và Battista Sforza, được vẽ bằng sơn dầu trên bảng gỗ.
Dưới thời Federico, triều đình trở thành một trung tâm văn hóa Italy, nổi bật bởi vẻ lộng lẫy, thanh nhã và tinh thần học hỏi. Một dự án kiến trúc lớn của ông là xây dựng lại Cung điện Công tước tại Urbino. Cung điện ấy vẫn giữ tại chỗ một phòng đọc làm bằng kỹ thuật khảm gỗ, là căn phòng duy nhất có thể sánh với phòng đọc ở Gubbio.
Ảo giác kỳ diệu từ nghề mộc
Intarsia dùng gỗ có màu sắc khác nhau để tạo hình. Kỹ thuật này khó, phức tạp và tốn kém: gỗ với những vân riêng được cắt thành lớp mỏng, tạo thành hình cần thiết rồi ghép vào nền. Nghề khảm gỗ tại Italy có thể truy nguyên đến khoảng năm 1250; đến thập niên 1430, Florence mới bắt đầu dùng kỹ thuật ấy tạo các hình tĩnh vật đánh lừa thị giác. Trong thế kỷ XV và XVI, phong cách tả thực có khả năng đánh lừa mắt nhìn này phổ biến trong nhiều loại hình nghệ thuật ở Italy.
Với những bố cục như vậy, các mảnh gỗ sáng màu được khảm vào nền gỗ tối hơn. Do gỗ mất dần màu nguyên thủy và dễ bị côn trùng đục phá, kỹ thuật này bắt đầu giảm được ưa chuộng từ khoảng năm 1540. Phòng đọc nhỏ thuộc Metropolitan đã trải qua công việc phục chế quy mô lớn.
Căn phòng Gubbio có kích thước chỉ khoảng 4,85 × 5,18 × 3,84 mét nhưng rất cuốn hút. Thoạt nhìn, đây là một nội thất đủ đồ đạc, được trang trí công phu: ghế dài đặt dọc chân tường, tủ có các kệ đầy đồ cùng cửa dạng mắt cáo, một số cánh cửa hé mở. Bóng tối đem lại cảm giác ba chiều sống động, nhưng tất cả những gì ấy đều phẳng.
Các hiệu ứng thị giác được tạo hoàn toàn bằng gỗ, thậm chí không phủ màu sơn. Hàng nghìn mảnh gỗ thuộc nhiều loài cây được ghép chính xác trên nền gỗ óc chó, trong đó có gỗ dẻ gai, gỗ hồng sắc, gỗ sồi và nhiều loại gỗ cây ăn quả. Trên một phần của tấm khảm thứ tám, người xem có thể thấy sách, đàn hạc, chìa khóa, một vòng gỗ gắn hai hàng chuông và chân nến bằng đồng.
Người ta cho rằng căn phòng được Francesco di Giorgio Martini (1439–1501) thiết kế và do hai anh em Giuliano da Maiano (1432–1490), Benedetto da Maiano (1442–1497) thi công. Các đồ vật và mô-típ trang trí phản ánh thành tựu cũng như sở thích của Federico.
Một chiếc mũ trụ mang hình đại bàng ở góc phía sau bên phải gợi nhớ những chiến công của ông. Các biểu tượng của công tước cũng được lồng vào bố cục: đà điểu ngậm mũi giáo, tượng trưng cho việc xoay chuyển cục diện trong nghịch cảnh, và hình tượng chồn ermine, tượng trưng cho sự thuần khiết. Phần dưới của tấm khảm thứ bảy thể hiện chiếc mũ dạng vòng mazzocchio và hình đà điểu trên phần tựa phía sau.
So với các trang bị chiến tranh, trong đó có dao găm, những yếu tố thể hiện mối quan tâm rộng của Federico về toán học, khoa học và văn học còn nổi bật hơn. Sách trong bố cục gợi nhớ bộ sưu tập sách đồ sộ nổi tiếng của ông. Các tấm khảm còn có nhạc cụ, như đàn organ di động và một nhạc cụ dây mà bài nguồn gọi là violin, dụng cụ đo đạc và thiết bị khoa học.
Ngoài ra còn có chim trong lồng, trái cây ngào đường, lọ mực bằng chì, hộp bút lông, một chổi nhỏ đính đá quý và Huân chương Garter do Vua Edward IV của Anh trao cho Federico. Trong ba chi tiết được bài nguồn giới thiệu, phần trên một tấm tủ có trống tabor, sáo, hộp trái cây ngào đường, dao găm và sách; tấm thứ năm có đàn organ và nhạc cụ dây; tấm thứ bảy có Huân chương Garter cùng các dụng cụ viết và chiếc chổi nhỏ đính đá quý.
Kiệt tác tinh tế này hiện được trưng bày tại Metropolitan ở New York: căn phòng dựng bằng nhiều tấm khảm cho phép khách tham quan bước vào. Khi đi vào phòng đọc nhỏ đầy hấp dẫn ấy, người xem có cảm giác đang ở nơi nghỉ ngơi riêng của một người cai trị trong cung điện Italy thế kỷ XV. Vẻ đẹp thanh nhã và kỹ thuật khảm phối cảnh tinh xảo của tác phẩm cho thấy sự kết hợp giữa nghệ thuật và khoa học.
Michelle Plastrik là nhà tư vấn nghệ thuật sống tại New York. Bà viết về lịch sử nghệ thuật, thị trường nghệ thuật, bảo tàng, hội chợ nghệ thuật và triển lãm chuyên đề.
Nguồn: Đại Kỷ Nguyên – Kỳ quan đánh lừa thị giác của “Cung điện Công tước” tại Metropolitan. Bài nguồn ghi bản gốc tiếng Anh có tên An Invitation to the Ducal Palace in Gubbio at The Met.
Đối chiếu hiện vật: Metropolitan Museum of Art, Studiolo from the Ducal Palace in Gubbio, số 39.153.