
Bài giới thiệu âm nhạc của Lâm Hạnh Quyên, chương trình “Thế giới cổ điển”, Đài Phát thanh Quốc tế Hy Vọng; The Epoch Times đăng lại ngày 10/6/2008. Bản tiếng Việt chuyển phần nội dung chính của kịch bản sang hình thức bài đọc.
Từ xưa đến nay, vầng trăng treo cao giữa bầu trời bao la thường là nơi các nghệ sĩ gửi gắm tâm hồn, ca ngợi vẻ đẹp nữ tính dịu dàng. Trăng khi sáng khi khuất, khi tròn khi khuyết cũng thường được dùng để soi chiếu tâm trạng. Sức mạnh bí ẩn, sâu thẳm khó lường của vầng trăng, tượng trưng cho thế giới chưa biết, không ngừng lay động những cảm xúc tinh tế của nhạc sĩ. Dưới ngòi bút các nhà soạn nhạc, những khúc “Ánh trăng” được ấp ủ, kết tinh, càng qua năm tháng càng tỏa sáng và luôn đem lại cảm giác mới mẻ. Hôm nay, chúng tôi sắp xếp một loạt tác phẩm để quý vị thưởng thức “những ánh trăng khác nhau”.
Ánh trăng của Beethoven: tên gọi đến sau tác phẩm
Trong 32 sonata piano của Beethoven, một số bản có tên riêng thường được biết đến nhiều hơn. Trong đó, Sonata piano số 14, tác phẩm 27 số 2, mang tên “Ánh trăng”, là một danh tác quen thuộc với mọi người. Khi đắm mình trong những liên tưởng giữa ánh trăng và âm nhạc, có lẽ người nghe khó tin rằng tên gọi phù hợp đến vậy thực tế chẳng liên quan gì đến động cơ sáng tác ban đầu. Tên gọi ấy hoàn toàn xuất phát từ việc một nhà thơ Đức về sau là Rellstab ví vẻ đẹp của chương đầu với “con thuyền nhỏ chòng chành trên hồ Lucerne lấp lánh ánh trăng”. Cách ví von ấy gợi ý cho nhà xuất bản bổ sung tên gọi này.
Beethoven luôn kiên định thể hiện bản thân trong âm nhạc. Chương đầu sonata này không theo lối viết chương sonata nhanh truyền thống mà sử dụng một chương chậm có cấu trúc ba phần; ông còn đặt tên là “Sonata theo phong cách ngẫu hứng”. Âm nhạc được xây dựng bằng những chùm ba nốt. Kiểu tiết tấu chia một phách lớn thành ba phần nhỏ này tạo sức chuyển động ổn định, trôi chảy. Trong tốc độ chậm rãi, nó làm nổi bật sắc thái mềm mại mà tác phẩm hướng tới.
Qua ví dụ đó, hẳn không khó hiểu vì sao biệt danh “Ánh trăng” lại lấn át, thay thế tên gọi ban đầu thuộc cách gọi của âm nhạc thuần túy. Thực ra, cái tên “Sonata theo phong cách ngẫu hứng” do chính Beethoven đặt đã gợi ra ý muốn nới lỏng những ràng buộc; không gian tưởng tượng đương nhiên cũng theo đó mở rộng hơn nhiều.
Về tên gọi “Ánh trăng”, còn có câu chuyện rằng Beethoven đã ứng tấu trong đêm trăng cho một thiếu nữ mù ngưỡng mộ ông nghe, rồi từ đó viết nên chương nhạc này. Nhưng những truyền thuyết đậm chất văn chương, lãng mạn ấy chỉ là câu chuyện dưới ngòi bút của người viết, không phải sự thật.
Trên thực tế, năm 1801, khi sáng tác tác phẩm này, Beethoven đang gặp những nỗi phiền muộn về bệnh tai và tình yêu. Trong một bức thư, ông nhắc đến tình cảm với người học trò Giulietta: “Giờ đây tôi đang sống một cuộc đời có phần vui vẻ hơn. Sự thay đổi ấy do một cô gái quyến rũ, đáng yêu mang lại, người yêu tôi và cũng được tôi yêu… Nhưng đáng tiếc, cô ấy không cùng tầng lớp với tôi”. Sau một mối tình không thể thành, người khổng lồ đầy khí phách của giới âm nhạc lại phải đối diện số phận mất thính giác. Chuỗi đả kích ấy khiến Beethoven nảy sinh ý nghĩ tự vẫn; năm sau, trong tuyệt vọng, ông viết bản “Di chúc Heiligenstadt” nổi tiếng.
Ánh trăng của Fauré: vẻ đẹp và nỗi buồn của thi ca
Ảnh hưởng mà “Ánh trăng” của Beethoven tạo ra kéo dài đến cuối thời kỳ Lãng mạn. Khi một khúc “Ánh trăng” mới xuất hiện tại Pháp, người yêu nhạc mới có dịp biết đến một ánh trăng khác. Tác phẩm này được Fauré viết năm 1887. Ông từng cổ xúy việc tìm về và phục hưng âm nhạc Pháp, thoát khỏi ảnh hưởng âm nhạc Đức, Áo và Italy, tích cực nâng cao vị thế của âm nhạc Pháp cận đại. Bởi vậy, có người xếp ông vào trường phái dân tộc, nhấn mạnh ý thức dân tộc.
Fauré viết hơn một trăm ca khúc, là một đại diện của sáng tác thanh nhạc Pháp. Khúc “Ánh trăng” được giới thiệu ở đây phổ từ bài thơ cùng tên của nhà thơ tượng trưng Pháp Verlaine. Ngôn ngữ tượng trưng thường mang phong cách bí ẩn, gợi mở, nhấn mạnh sự cộng hưởng giữa nhiều giác quan. Khi chọn từ ngữ thơ ca, trường phái này coi trọng âm điệu hơn ý nghĩa; thà nới lỏng quy tắc hình thức để giữ nhạc tính của câu thơ, cho rằng trong thi ca, “âm nhạc đứng trên hết”.
Lời ca “Ánh trăng” như sau:
Tâm hồn em là một phong cảnh được chọn lọc,
nơi những mặt nạ duyên dáng và những vũ điệu bergamasque
gảy đàn lute, nhảy múa,
gần như buồn bã dưới lớp hóa trang kỳ lạ.
Dẫu họ hát ở giọng thứ về chiến thắng của tình yêu
và niềm vui sống,
họ dường như chẳng tin vào hạnh phúc của mình,
tiếng hát hòa lẫn ánh trăng.
Ánh trăng tĩnh lặng, buồn mà đẹp,
đưa đàn chim trong rừng vào giấc ngủ,
khiến những vòi nước nức nở trong niềm hân hoan,
những vòi nước mảnh dài giữa các pho tượng cẩm thạch.
Verlaine từng cho biết Fauré là nhà soạn nhạc diễn đạt ý thơ của ông hoàn hảo nhất. “Ánh trăng” của Fauré thể hiện trọn vẹn vẻ đẹp và nỗi buồn, sự vĩnh hằng và trống rỗng của thế giới phồn hoa, được soi chiếu qua ánh trăng trong bài thơ. Ông dùng một điệu minuet gần như độc lập, đi theo hướng riêng, để đệm cho giai điệu giọng hát. Sự không hòa khớp được chủ ý tạo nên này nhằm gợi ra khí chất tượng trưng, tách khỏi hiện thực. Mãi đến khi hát câu “Ánh trăng tĩnh lặng, buồn mà đẹp”, phần đệm mới chính thức hướng về vầng trăng, dùng những hợp âm rải sáng rõ để tôn lên ánh trăng. Nhưng sau khi ca ngợi nhân vật chính, piano lập tức trở lại trạng thái đi theo đường riêng.
Ánh trăng của Debussy: những lớp sắc độ trong âm thanh
Ở Pháp còn có một khúc “Ánh trăng” rất được yêu thích, được chương trình giới thiệu ở mốc sáng tác ban đầu khoảng ba năm sau tác phẩm của Fauré. Tác phẩm do bậc thầy trường phái Ấn tượng Pháp Debussy viết, là khúc thứ ba trong tác phẩm piano “Suite bergamasque”. Chương trình gốc giới thiệu cả phiên bản chuyển soạn cho dàn nhạc và bản piano “Ánh trăng” của Debussy.
Debussy dùng một quan niệm hòa âm hoàn toàn mới để thể hiện diện mạo khác của ánh trăng. Dù cùng chọn sắc thái dịu nhẹ làm nền, ông dùng độ đậm nhạt của âm thanh để tạo những lớp gần xa, khiến người nghe cảm thấy vầng trăng ở cao và xa. Tiết tấu tự do, phiêu diêu giống như nhịp chuyển động tự nhiên của một trạng thái mơ tưởng. Trong hòa âm Debussy, qua sự truyền đạt của âm sắc piano, ta dường như cảm được nét trong trẻo, sáng rõ của ánh trăng. Hẳn trong tâm trí Debussy có một bức tranh “Ánh trăng”; theo sự dẫn dắt của những nốt nhạc, chúng ta liên tục thay đổi điểm nhìn trên bức tranh và khám phá thêm chi tiết.
Trước khi phần đầu êm đềm kết thúc, âm nhạc thử tăng dần tốc độ để dẫn vào phần giữa, đoạn trọng tâm ngợi ca ánh trăng. Sau khi khắc họa những tình cảm lãng mạn mạnh hơn, tiết tấu lại dần chậm, thư giãn và trở về điểm xuất phát. Những lớp chuyển biến tinh tế ấy trong cách sắp đặt của Debussy làm nổi bật nét yên tĩnh của ánh trăng. Bằng cây đũa thần của âm thanh, ông biến hóa nên một thế giới trăng thanh bình, quyến rũ.
Ghi chú biên tập về niên đại
Nhà xuất bản âm nhạc G. Henle cho biết Debussy ghi năm sáng tác “1890” trên bản in thử của Suite bergamasque, nhưng tác phẩm chỉ được xuất bản năm 1905. Vì vậy, mốc ba năm sau 1887 trong chương trình gốc nói đến giai đoạn sáng tác ban đầu, không phải năm xuất bản.
Theo Lâm Hạnh Quyên, Sound of Hope; The Epoch Times đăng lại.