Từ bài phỏng vấn của The Epoch Times đăng ngày 10/4/2024, nghệ thuật “thêu giấy” tại Đài Loan mở ra một cách kết hợp hội họa với những thao tác tô, ép, châm, vẽ. Người làm dùng bút ép nổi, bút kim thay đường chỉ, tạo hiệu ứng giống thêu bằng tơ. Chủ tịch Hiệp hội Thêu giấy Trung Hoa Lạc Truyền Hoa giải thích: đó là “khiến tờ giấy hiện ra dáng vẻ của thêu”.
Bà cho biết một số tác phẩm thực sự có dùng chỉ trên giấy. Nghệ thuật này kết hợp nhiều kỹ năng thủ công: xâu hạt, dán đá, kim tuyến hoặc kỹ thuật chạm, cắt giấy.
Về nguồn gốc, bà nói nghệ sĩ Thẩm Hải Dung, người sáng lập hiệp hội, đã quảng bá từ sớm. Vì có nhiều học viên, năm 2008 bà lập Hiệp hội Thêu giấy Trung Hoa.
“Thêu giấy do Thẩm Hải Dung sáng tạo”, Lạc Truyền Hoa nói. Thẩm từng học ren giấy; ren giấy thời đầu gần như toàn trắng, ít tô màu. Khi đưa kỹ thuật thêu giấy vào, tác phẩm trở nên sinh động hơn. Theo lời Lạc tại thời điểm phỏng vấn, hình thức này được phát triển tại Đài Loan, khác với những nghề thủ công khác vốn đã có quá trình phát triển dài.
Bà nhận xét trước đây có nhiều người muốn làm thủ công, thêu giấy còn mới nên có người học. Nhưng người trẻ ít quan tâm, dịch bệnh và sự giảm hỗ trợ từ các doanh nghiệp khiến số hội viên tham gia giảm. Những nghề khác, như kết dây Trung Hoa, cũng gặp tình trạng tương tự.
Nhìn tác phẩm, nhiều người nghĩ khó và mỏi mắt. Dù làm thô hay tinh, người thực hiện cần công cụ hỗ trợ như kính lúp. Một số học tới mức nhất định rồi dừng vì không thấy hướng phát triển; theo bà, người hiểu nghệ thuật thường dễ nhận ra giá trị tác phẩm hơn.
Giới hạn từ kích thước và độ dày giấy
Lạc Truyền Hoa cho biết vật liệu dùng là giấy can, loại giả giấy da, nhập từ Anh, Pháp, không nhất thiết một thương hiệu. Hiệp hội thường đặt lượng lớn qua nhà máy giấy và nhờ cắt cỡ A4 hoặc A3. Trước đây có tác phẩm trên khổ giấy nguyên lớn, còn tại thời điểm phỏng vấn tác phẩm lớn nhất thường khoảng A3.
Giấy phải dày, chịu lực ép tốt hơn giấy can thông thường. Bà nói nhóm thường dùng mức 140–150 pound theo cách ghi định lượng trong bài nguồn, còn Thẩm Hải Dung có thể yêu cầu 180–200 pound.
Theo bà, mức 140–150 bớt nặng tay vì phải trực tiếp ép để tạo nổi. Loại mỏng hơn, dưới 100 pound hoặc giấy glassine dùng làm bánh, khó tạo hiệu ứng và dễ rách.
Ép nổi, cắt, châm kim và tô màu
Thêu giấy chủ yếu dựa vào bút ép nổi, kéo nhỏ và bút kim. Kỹ thuật càng cao, cách làm càng đa dạng. Công cụ cơ bản gồm bút ép nổi số 1–5, số 1 mảnh nhất, số 5 lớn nhất; bút kim có loại một tới năm kim.
Với hình lá phong, trước tiên vẽ đường nét rồi dùng bút ép theo để tạo khối nổi. Với hoa, vẽ hình cánh, ép nổi, tô và dán các lớp cánh để tăng chiều sâu. Một số tác phẩm dùng khuôn lưới châm kim tạo hiệu ứng ren. Kéo hoặc bút ép còn được dùng làm lông mèo, lông cừu, lông vũ; kỹ thuật giống cạo cũng có nhưng ít gặp.
“Chúng tôi ép từ mặt sau. Một số người thậm chí thích mặt sau hơn, nhưng mặt sau là phần lõm, mặt trước mới nổi”, bà giải thích.
Về thời gian, theo Lạc Truyền Hoa, sản phẩm tự làm đơn giản có thể hoàn thành trong hơn nửa giờ. Người mới chỉ cần biết tô màu, vẽ viền và cắt cũng có thể làm một mẫu đơn giản khoảng nửa giờ. Nhưng tác phẩm phức tạp như “Cửu long phiến” cần nhiều thời gian, nhất là công đoạn màu sắc.
Bà nhấn mạnh phải tô màu trước, rồi mới quyết định ép, cắt ở đâu. Khi ép nổi, màu sẽ nhạt; sau đó có thể bổ sung màu, nhưng phải ép lại để hình không bị phẳng.
Có nhiều cách tô. Mặt sau có thể nhuộm bằng sáp dầu pha tinh dầu để tán màu; mặt trước dùng bút chì màu tan trong nước tạo hiệu ứng loang, hoặc chỉ tô bằng bút chì màu thông thường.
Từ phù điêu, lưu ly tới nghệ thuật sắp đặt
Thêu giấy có thể tạo hiệu ứng phù điêu. Trong tác phẩm “Nam mô Quan Thế Âm Bồ Tát”, hình Quan Âm được ép bằng bút. Nền giấy có thể là màu sẫm, nâu hoặc được nhuộm; nơi ép trở nhạt, tạo cảm giác giống thủy tinh hoặc lưu ly.
Lạc Truyền Hoa nói nghệ thuật này và phù điêu có điểm tương đồng: lực ép và độ sâu kỹ thuật tạo phần nổi, chìm, sáng tối, làm màu sắc thay đổi và đem lại cảm giác ba chiều.
Thẩm Hải Dung dùng hình tượng đao mã đán mình từng biểu diễn trên sân khấu Kinh kịch để sáng tác “Ngư lân giáp”, đưa thêu giấy vào nghệ thuật sắp đặt. Theo Lạc, vì là diễn viên Kinh kịch, Thẩm đã làm một hình nhân sắp đặt trong tạo hình sân khấu ấy.
Khó khăn trong sáng tạo và tìm dụng cụ
“Tự sáng tạo ra điều gì là tốt nhất”, Lạc Truyền Hoa nói, nhưng từ hoàn toàn không có gì mà tạo nên một tác phẩm thì rất khó. Thông thường, người làm có thể lấy ảnh mình yêu thích, đồ lại rồi sáng tạo thêm. Phần viền ren đòi hỏi suy nghĩ nhiều: chủ thể chính đã biết, nhưng chọn viền nào phù hợp lại không dễ.
Tại thời điểm bài phỏng vấn năm 2024, bà cho biết giới hạn lớn là gần như các nhà sản xuất dụng cụ thêu giấy ở Đài Loan đã không còn bán công cụ, khiến việc tìm mua khó khăn, kể cả trên mạng. Những dụng cụ cũ có thể trở thành đồ không còn sản xuất.
Nguồn giấy cũng phụ thuộc nhà sản xuất nước ngoài. Trước đây mua được giấy can màu, nhưng về sau người làm phải tự nhuộm vì sản phẩm ấy không còn được sản xuất; do nhu cầu ít, các nhà cung cấp chủ yếu làm giấy can trắng.
Giấy glassine là loại giấy mỏng, bán trong suốt như kính mờ, có thể dùng làm giấy nướng, lót bánh bao, gói thuốc, thực phẩm, sản phẩm hoặc sách. Nguyên liệu thường là dăm gỗ hoặc bột giấy nhập khẩu. Viện Nghiên cứu Lâm nghiệp đã phát triển cách dùng phụ phẩm gỗ, tre để sản xuất glassine. Trưởng bộ phận sử dụng lâm sản Hà Chấn Long nói có doanh nghiệp quan tâm, nhưng đánh giá cho thấy đổi nguyên liệu sẽ đòi hỏi thay đổi toàn bộ quy trình.
Bài nguồn khi ấy giới thiệu triển lãm về tái tạo giấy glassine từ phụ phẩm gỗ, tre tại phòng trưng bày mẫu giấy thuộc tòa nhà dịch vụ kỹ thuật của Viện Nghiên cứu Lâm nghiệp, với 31 tác phẩm của Lạc Truyền Hoa, Lý Trạch Hoa và Cao Tố Nhữ, diễn ra trong tháng 4/2024, tới ngày 30/4. Đây là thông tin về triển lãm trong quá khứ.
Tác giả: Từ Thúy Linh (徐翠玲), The Epoch Times, Đài Bắc. Nguồn: Thêu giấy: từ phù điêu tới hiệu ứng lưu ly.