Người lập lịch thưởng ngoạn là ai?
Trương Ước Trai là tên hiệu của Trương Tư, tự Công Phủ, một nhà thơ từ và chủ vườn ở Nam Tống. Ông là chắt của danh tướng Trương Tuấn, sống ở vùng Lâm An, nay thuộc Hàng Châu. Khu vườn của ông ở Nam Hồ có nhiều tòa nhà và cảnh quan như Ngọc Chiếu đường, Hiện Lạc đường, Trích Tinh lâu và ao phù dung.
Trương Tư từng giao du với những tên tuổi văn học như Khương Quỳ, Dương Vạn Lý và Lục Du. Sách Võ Lâm cựu sự của Chu Mật chép lại bài Trương Ước Trai thưởng tâm lạc sự tịnh tự, ghi khá tỉ mỉ các cuộc du ngoạn, ngắm hoa, xem thủy triều, dùng trà và thưởng thức trái cây trong suốt năm. Đây là một lát cắt về đời sống của tầng lớp văn nhân giàu có ở Hàng Châu thời Nam Tống, chứ không phải sinh hoạt chung của mọi người dân đương thời.
Từ lá sen cuối hạ đến hương quế đầu thu
Ngày lập thu trong lịch của Trương Ước Trai vẫn có tiệc ngắm sen Tây Hồ ở Ngọc Chiếu đường. Mùa mới bắt đầu nhưng hoa lá của mùa trước chưa tàn hết. Ông còn ghi chuyện ngắm mây ở Hà Xuyên, xem lúa đang lớn khi đi thuyền trên Nam Hồ, thưởng nho dưới giàn và bóc táo trong rừng cây. Những hoạt động ấy cho thấy niềm vui của ông gắn với sự chuyển mùa chậm rãi nơi vùng sông nước.
Đến tháng tám âm lịch, hoa quế trở thành một đề tài nổi bật. Bản lịch nhắc đến việc tìm hương quế giữa núi hồ, ngắm mộc tê ở Chúng Diệu phong và thưởng loại quế nhiều cánh tại Ỷ Hỗ đình. Mộc tê là một tên gọi khác của hoa quế. Loài hoa nhỏ này thường khiến người ta nhận ra hương thơm trước khi nhìn thấy hoa.
Nhà thơ Lý Thanh Chiếu từng ca ngợi hoa quế bằng câu: “Nào cần sắc biếc hồng tươi, tự mình đã đứng hàng đầu giữa muôn hoa” (dịch ý). Trong cảm quan ấy, nét đẹp của hoa không nằm ở màu sắc rực rỡ mà ở hương thơm thanh nhã. Vào đêm Trung thu, hương quế và ánh trăng còn gợi liên tưởng đến truyền thuyết cây quế trên cung trăng.
Hoa cúc, ngày Trùng Dương và niềm vui cuối mùa
Trương Ước Trai ghi việc ngắm cúc tại Hiện Lạc đường vào tháng tám, rồi hái cúc ở Bả Cúc đình trong tháng chín. Hoa cúc gắn với tiết Trùng Dương và với hình ảnh Đào Uyên Minh trong văn học cổ. Theo một giai thoại, ngày mồng chín tháng chín, Đào Uyên Minh ngồi bên khóm cúc khi trong nhà không có rượu; sau đó người quen mang rượu đến, ông uống ngay tại chỗ. Giai thoại nên được hiểu như một câu chuyện văn hóa, không phải biên bản sự kiện có thể kiểm chứng từng chi tiết.
Trong lịch tháng chín còn có tiệc gia đình, lên cao ngày Trùng Dương, hái cúc và dùng thù du. Câu chuyện Mạnh Gia rơi mũ ở tiệc Long Sơn thời Đông Tấn cũng được nhắc đến như một điển cố về phong thái của người có học: gió thổi bay mũ, ông vẫn ứng đối ung dung trước lời trêu đùa.
Mùa thu của Trương Ước Trai không chỉ có thơ, hoa và rượu. Ông còn ngắm phù dung trên đê Tô, xem hoa “cự sương” bên ao, nếm quả theo mùa và thưởng quất vàng ở Cảnh Toàn hiên. Một quả quất nhỏ, mùi hương hoa quế hay màu sen sắp tàn đều có thể thành dấu mốc của thời tiết. Bản lịch ấy vì vậy giữ lại một cách sống biết quan sát và trân trọng những biến đổi nhỏ của thiên nhiên.
Nguồn: Đại Kỷ Nguyên tiếng Hoa, bài “宋朝文人有多雅？來看張約齋的這張秋日活動表”, tham khảo các ghi chép cổ được bài gốc dẫn lại. Đọc bài gốc.