Hội Huynh đệ Tiền Raphael (Pre-Raphaelite Brotherhood) là một nhóm nghệ thuật ở Anh thời Victoria, với thành viên chủ yếu là nam giới. Các nghệ sĩ dùng nét vẽ hiện thực, tinh tế để thể hiện đề tài tôn giáo và văn học, lấy cảm hứng sâu sắc từ nghệ thuật Trung cổ và đầu thời Phục hưng. Theo bài viết của Michelle Plastrik trên The Epoch Times, giới nghiên cứu thường nhìn nhận Marie Spartali Stillman (1844–1927) là một trong những nữ họa sĩ tài năng nổi bật nhất của trường phái này. Ban đầu bà bước vào thế giới ấy với vai trò nàng thơ và người mẫu, nhưng tình yêu hội họa suốt đời đã đưa bà trở thành nghệ sĩ.
Các chủ đề xuyên suốt sáng tác của Stillman gồm chân dung, chuyện trong Kinh Thánh, những phụ nữ đẹp và cảnh lấy từ văn học Italy. Trong thời gian dài, bà được biết tới nhiều nhất qua những tác phẩm mà các nghệ sĩ Tiền Raphael nổi tiếng, như Dante Gabriel Rossetti (1828–1882), vẽ về mình.
Những năm gần đây, các cuộc triển lãm và đấu giá giúp sáng tác của chính bà, chủ yếu là màu nước, được đón nhận rộng rãi hơn. Bà để lại nhiều tự họa, trong đó có bức vẽ trên giấy bằng than và phấn trắng năm 1871, hiện thuộc Bảo tàng Nghệ thuật Delaware ở Mỹ. Bảo tàng nổi tiếng về bộ sưu tập Tiền Raphael này có bộ sưu tập tác phẩm Stillman lớn nhất thế giới và đã tổ chức triển lãm hồi cố đầu tiên dành cho bà năm 2015.
Trong thế kỷ XIX, phụ nữ, nhất là phụ nữ thượng lưu, trở thành họa sĩ chuyên nghiệp là điều hiếm thấy. Stillman thuyết phục người cha vốn phản đối — một thương nhân kiêm nhà ngoại giao gốc Hy Lạp — để được theo học họa sĩ Anh Ford Madox Brown (1821–1893) năm 1864, khi bà 20 tuổi.
Từ năm 1867, bà bắt đầu thường xuyên tham gia triển lãm. Những tác phẩm trên giấy kết hợp màu nước với các chất liệu khác cũng khá khác thường vào thời ấy. Khi người ta thường cho rằng nữ nghệ sĩ nên vẽ màu nước thay vì sơn dầu, bà vẫn mở rộng được khả năng biểu đạt của màu nước trong giới hạn đó.
Một danh mục đấu giá của Sotheby’s nhận xét bà tạo được những lớp màu đậm và hiệu quả bề mặt phức tạp có thể sánh với cảm giác của sơn dầu. Nhưng khi nhìn kỹ, người xem nhận ra tác phẩm có chất mềm mại hơn tranh sơn dầu.
Một vẻ đẹp nổi bật trong giới nghệ thuật
Stillman xuất thân từ cộng đồng người Anh gốc Hy Lạp giàu có, có học thức và gắn bó, trong đó có gia đình Constantine Ionides. Ông là nhà sưu tập nghệ thuật có ảnh hưởng và người bảo trợ quan trọng của Rossetti. Trong một buổi tiệc vườn tại nhà Ionides, Stillman lần đầu tiếp xúc với nhóm Tiền Raphael. Vẻ đẹp của bà lập tức gây chú ý, khiến các nghệ sĩ muốn mời bà làm mẫu.
Năm 1869, bà lần đầu ngồi làm mẫu cho Rossetti. Ông kể rằng khuôn mặt của bà có lẽ là một trong những khuôn mặt khó vẽ nhất mình từng gặp: khó khăn không nằm ở việc tái hiện chính xác hình thể mà ở nét duyên tinh tế trong sự sống của bà.
Nhiều bức tranh Tiền Raphael còn sức hấp dẫn đến ngày nay khắc họa vẻ lãng mạn của những phụ nữ có nét đẹp thoát tục. Rossetti gọi họ là những “người đẹp gây choáng ngợp” — “stunners”. Trong các người mẫu ấy, Stillman được xem là phù hợp đặc biệt với chuẩn mực thẩm mỹ truyền thống. Khi bước vào sáng tác, bà cũng vẽ những tác phẩm cùng mạch đề tài.
Bức màu nước năm 1884 mang tên Madonna Pietra Degli Scrovigni, thuộc Bảo tàng Walker ở Liverpool, là một ví dụ. “Người đẹp đá” trong tên tác phẩm bắt nguồn từ thơ Dante: một phụ nữ xinh đẹp nhưng lạnh lùng như đá, không lay động trước nhiệt tình của người khác.
Theo cách diễn giải của bảo tàng, bài thơ thể hiện sự đan xen giữa đông và hè, tối và sáng, vàng và xanh; bức màu nước của Spartali Stillman cũng khám phá những chủ đề ấy. Bà dùng lá khô, cây mận gai và hoa hellebore, còn gọi là hồng Giáng sinh, để gợi lạnh giá và mùa đông; nhân vật nhìn người xem bằng ánh mắt bình thản.
Chân dung bán thân màu nước khắc họa người phụ nữ bí ẩn trong trang phục Phục hưng, gợi nhớ những tác phẩm đặc trưng của Rossetti. Stillman có thể đã vẽ tranh này để tưởng nhớ ông, người qua đời hai năm trước đó. Theo bài nguồn, sự tưởng nhớ này phù hợp bởi Rossetti chính là người dịch và phổ biến bài thơ gốc của Dante sang tiếng Anh.
Ảnh hưởng của Italy
Du lịch, đặc biệt là thời gian sống tại Italy, cũng tác động lớn đến sáng tác của bà. Năm 1871, Stillman kết hôn với nhà ngoại giao kiêm nhà báo Mỹ William James Stillman, một người bạn của Rossetti. Ông đã có ba con sau khi người vợ trước qua đời. Hai người có thêm ba con, và gia đình thường xuyên di chuyển. Họ sống dài ngày tại Florence, Rome, đồng thời từng cư trú ở Anh và Mỹ. Do thu nhập của chồng thiếu ổn định, sáng tác của Spartali Stillman nhiều khi trở thành nguồn kinh tế chính.
Một trong những chân dung xuất sắc của bà là La Pensierosa — “Người trầm tư” — năm 1879, vẽ con gái sáu tuổi Euphrosyne, thường gọi là Effie. Sau này Effie nối nghiệp mẹ trên con đường nghệ thuật, trở thành nhà điêu khắc.
Theo bài nguồn, kỷ lục đấu giá của Stillman được lập tại Christie’s năm 2020, khi tranh màu nước The Enchanted Garden — “Khu vườn kỳ diệu” — bán với giá 874.500 bảng, khoảng 1,1 triệu USD. Tác phẩm được vẽ ở London năm 1889, lúc sự nghiệp của bà ở đỉnh cao, cho thấy ảnh hưởng sâu sắc của văn học Italy. Ảnh hưởng ấy liên quan cả đến sự giới thiệu của người bạn Rossetti và trải nghiệm sống tại Italy của bà.
Christie’s mô tả bức tranh kích thước 30 × 40 inch là một trong những sáng tác tham vọng nhất của bà; sắc màu rõ nét và bố cục phong phú cũng khiến nó trở thành một trong những tác phẩm hấp dẫn nhất về thị giác.
“Khu vườn kỳ diệu” thể hiện một cảnh trong truyện thứ năm của ngày thứ mười thuộc Decameron — “Mười ngày” — của Boccaccio. Tập truyện là tác phẩm nền tảng của văn xuôi Italy thời kỳ đầu và thường gợi cảm hứng cho các nghệ sĩ Tiền Raphael. Stillman dùng bố cục tương tự một dải phù điêu kiến trúc cổ điển, gợi nghệ thuật Phục hưng bà từng nhìn thấy khi ở nước ngoài. Tác phẩm cho thấy kỹ năng miêu tả phong cảnh, trang phục và tâm lý nhân vật của bà.
Spartali Stillman tiếp tục sáng tác, triển lãm đến khi qua đời năm 1927. Trong sự nghiệp hơn sáu mươi năm, bà để lại hơn 170 tác phẩm hiện được biết đến. Tác giả bài nguồn bày tỏ hy vọng khi tài năng của bà được công nhận rộng rãi hơn, công chúng sẽ biết thêm nhiều sáng tác và có thêm những triển lãm dành cho bà.
Bài gốc tiếng Anh mang tên Rediscovering the Pre-Raphaelite Artist Marie Spartali Stillman. Michelle Plastrik là cố vấn nghệ thuật và người viết về văn hóa nghệ thuật tại New York; các chuyên mục của bà tập trung vào lịch sử nghệ thuật, thị trường, bảo tàng, hội chợ và triển lãm đặc biệt.
Nguồn: The Epoch Times — Michelle Plastrik / The Epoch Times.