
“Khổng Tử ăn bên cạnh người có tang, chưa từng ăn no. Ngày nào Khổng Tử đã khóc thương người mất thì ngày ấy không ca hát.” (Luận Ngữ, thiên Thuật nhi thứ bảy).
Chú giải
“Người có tang” là người đang chịu tang. Khi có người qua đời, việc cử hành nghi thức tang lễ được gọi là “tang”.
Bàn luận
Đây là hai chương, như cách chia trong Luận Ngữ chú sớ. Một số bản, chẳng hạn Luận Ngữ tập chú của Chu Hy, gộp thành một chương. Bài này vẫn chia làm hai chương, chỉ bàn chung ở một chỗ.
Vì sao bài này cũng chia thành hai chương? Ở đây sử dụng quan điểm của học giả đương đại Tưởng Thiệu Ngu: xét văn ý, “ngày ấy” trong câu “ngày ấy Khổng Tử khóc” không có đối tượng chỉ rõ ràng. Nếu gộp hai chương, “ngày ấy” dường như là ngày “ăn bên cạnh người có tang”. Nhưng theo Luận Ngữ nghĩa sớ của Hoàng Khản, “ăn bên cạnh người có tang” là khi Khổng Tử giúp lo việc an táng, còn “ngày ấy” trong câu “ngày ấy Khổng Tử khóc thì không ca hát” là ngày đến viếng. Hai việc không nhất thiết cùng một ngày. Luận Ngữ tập chú của Chu Hy dẫn lời Tạ thị cũng nói “hai điều này”, cho thấy “ngày ấy” không phải chính ngày “ăn bên cạnh người có tang”.
Lễ ký, thiên Khúc lễ thượng cũng viết: “Hàng xóm có tang, giã gạo không hát đệm. Trong làng có người quàn, không hát trong ngõ. Đến phần mộ không hát. Ngày khóc thương không hát.” Phần Chính nghĩa giải thích: “Ngày khóc thương không hát: ngày khóc thương là ngày đến viếng người. Khóc và hát không thể cùng trong một ngày.” Như vậy, “ngày ấy” không phải ngày “ăn bên cạnh người có tang”; hai chương không cần gộp làm một, nên chia riêng.
“Khổng Tử ăn bên cạnh người có tang, chưa từng ăn no.” Tang lễ thời cổ rất được coi trọng. Bài nguồn nêu khả năng rằng trong một thời gian dài, một phần đáng kể sinh kế của Khổng Tử có thể dựa vào việc chủ trì tang lễ cho người khác. Luận Ngữ chú sớ giải thích: Chương này nói khi Khổng Tử giúp tang gia lo việc thì được ăn. Để đói đến mức bỏ việc là trái lễ; ăn no mà quên nỗi đau buồn cũng trái lễ. Vì thế ông ăn nhưng không ăn no. Người có tang đang đau buồn, nếu ăn no nê bên cạnh thì là không có lòng thương xót, đau nỗi đau của người. Hơn nữa, chữ “chưa từng” cho thấy đây không phải một lần ngẫu nhiên, mà Khổng Tử luôn như vậy.
“Ngày nào Khổng Tử đã khóc thương thì ngày ấy không ca hát.” Luận Ngữ chú sớ giải thích: Chương này nói ngày Khổng Tử nghe tin có người mất hoặc đến viếng mà khóc thương thì suốt ngày ấy không hát. Nếu trong một ngày vừa khóc vừa hát là coi nhẹ lễ nghi, nên ông không làm. Lễ ký, thiên Đàn cung viết: “Đến viếng người, ngày ấy không vui chơi.” Quả thật, “trong ngày ấy, nỗi buồn còn chưa quên, tự nhiên không thể hát”. Chu Hy dẫn lời Tạ thị: “Người học từ hai việc này có thể thấy tình tính ngay chính của bậc thánh nhân. Hiểu được tình tính của thánh nhân rồi mới có thể học đạo.”
Tình tính của thánh nhân không phải cao đến mức không thể với tới, mà có từng bước để noi theo. Khổng Tử “ở cạnh người có tang thì không ăn no, vì lấy lòng của người con có hiếu ăn ngon cũng không thấy ngon làm lòng mình; đã khóc thì không hát, vì lấy lòng nghe nhạc cũng không vui làm lòng mình”. Đó là tình cảm chân thực lấy lòng cảm thông làm nền tảng. Qua đây có thể thấy tấm lòng ngay thẳng, thành thật và chân thực của bậc thánh nhân.
Từ đó, việc giáo dục của cửa Khổng cũng chú trọng vun bồi lòng trắc ẩn. Về sau, Mạnh Tử phát triển thành quan điểm “lòng trắc ẩn, ai cũng có”, “lòng trắc ẩn là nhân” (Mạnh Tử, thiên Cáo Tử chương cú thượng).
Bài nguồn nhận định rằng nhiều nghiên cứu tâm lý học và sinh học hiện đại cho thấy con người bẩm sinh có nền tảng sinh học và khuynh hướng tâm lý đối với lòng cảm thông, đồng cảm (empathy), qua đó ủng hộ quan điểm “lòng cảm thông là bản tính bẩm sinh”.
Tài liệu tham khảo chính của bài nguồn
Luận Ngữ chú sớ (bản chấm câu Thập tam kinh chú sớ, Lý Học Cần chủ biên, Nhà xuất bản Đại học Bắc Kinh); Luận Ngữ tập chú (Chu Hy, trong Tứ thư chương cú tập chú); Tứ thư trực giải (Trương Cư Chính, Nhà xuất bản Cửu Châu); Luận Ngữ chính nghĩa (Lưu Bảo Nam, đời Thanh); Luận Ngữ thuyết (Trình Đình Tộ, đời Thanh); Luận Ngữ tân giải (Tiền Mục, Nhà xuất bản Tam Liên); Luận Ngữ dịch chú (Dương Bá Tuấn, Trung Hoa Thư Cục); Luận Ngữ kim chú kim dịch (Mao Tử Thủy chú dịch, Nhà xuất bản Hữu nghị Trung Quốc); Luận Ngữ tam bách giảng (Phó Bội Vinh, Nhà xuất bản Liên hợp Bắc Kinh); Luận Ngữ dịch chú (Kim Lương Niên, Nhà xuất bản Cổ tịch Thượng Hải); Luận Ngữ bản giải, bản sửa đổi (Tôn Khâm Thiện, Nhà xuất bản Liên hợp Bắc Kinh); Luận Ngữ kim độc (Lý Trạch Hậu, Trung Hoa Thư Cục, 2015); Thiên hạ quy nhân – Vương Mông thuyết Luận Ngữ; Luận Ngữ giảng yếu (Lý Bỉnh Nam, Nhà xuất bản Văn nghệ Trường Giang); Đương tài tử ngộ thượng Luận Ngữ (Tứ thư ngộ của Trương Đại đời Minh, Phùng Ninh Ninh dịch, Trung Hoa Thư Cục, 2020); Luận Ngữ ngộ giải khám chính (Cao Thượng Cử chủ biên, Nhà xuất bản Văn hiến Khoa học xã hội, Bắc Kinh, 2016); Luận Ngữ tân chú tân dịch (Dương Phùng Bân, Nhà xuất bản Đại học Bắc Kinh, 2016); Luận Ngữ nghiên độc (Tưởng Thiệu Ngu, Nhà xuất bản Trung Tây Thư Cục, Thượng Hải, 2018).
Theo The Epoch Times tiếng Trung, “Bàn về Luận Ngữ” số 148: Lòng trắc ẩn của Khổng Tử. Bài liên quan: Bàn về Luận Ngữ (41): Gốc của Lễ? Câu hỏi lớn thay!.