
Qua hàng nghìn năm, hình tượng nữ thần Diana xuất hiện trong tranh khảm, tượng chì, tranh khắc, hội họa và cả đồng hồ. Những cách thể hiện ấy cho thấy các nghệ sĩ châu Âu liên tục tìm thấy điều mới mẻ trong một nhân vật của thần thoại cổ điển.
Diana từng được đúc bằng chì, khắc bằng mực in và vẽ trong tư thế nghỉ ngơi dưới một gốc cây. Nữ thần còn xuất hiện trên một cỗ xe mạ vàng đặt trên bệ lò sưởi, với mặt đồng hồ nằm ngay trong một bánh xe. Điều gì ở Diana đã thu hút trí tưởng tượng của các nghệ sĩ lâu đến vậy?
Theo bài viết của Sarah Isak-Goode trên The Epoch Times, câu trả lời bắt đầu từ những vai trò đa dạng của nữ thần. Trong thần thoại La Mã, Diana cai quản việc săn bắn, Mặt Trăng, thiên nhiên hoang dã và sự sinh nở. Phạm vi ấy mở ra nhiều cách thể hiện: có nghệ sĩ nhấn mạnh cung tên hoặc chú chó săn trung thành, người khác chú trọng vầng trăng lưỡi liềm hay quyền năng của nữ thần đối với thế giới tự nhiên. Ngay tên gọi Diana cũng mang nhiều lớp nghĩa, bắt nguồn từ những từ Latin liên quan đến “tỏa sáng”, “thần thánh” và “ánh sáng ban ngày”.
Khả năng thích ứng ấy đặc biệt có ý nghĩa trong thế kỷ XVIII và XIX, khi sự quan tâm của châu Âu đối với thời cổ điển hồi sinh. Những phát hiện khảo cổ, sự phổ biến của các chuyến du hành Grand Tour và sự nổi lên của nghệ thuật tân cổ điển khuyến khích nghệ sĩ, nhà sưu tập trở lại với những đề tài xưa. Diana hiện diện trong tranh, tượng, đồ sứ, đồ nội thất và vật dụng trang trí. Theo dấu nữ thần từ một bức khảm La Mã tại Tunisia đến một chiếc đồng hồ tân cổ điển tại Washington, người xem có thể thấy một nhân vật thần thoại phản chiếu những thay đổi về thị hiếu, hoài bão và tư tưởng.
Cội nguồn cổ đại và những hình mẫu cổ điển
Hành trình bắt đầu tại Italy cổ đại, nơi Diana được thờ phụng như nữ thần của rừng cây. Qua sự giao lưu văn hóa lâu dài với Hy Lạp từ thế kỷ VI đến thế kỷ IV trước Công nguyên, Diana được đồng nhất với nữ thần Artemis của Hy Lạp, tiếp nhận những câu chuyện cùng đặc điểm tạo hình của Artemis, trong đó có cung tên và ống đựng tên của người đi săn. Sự kết hợp ấy định hình cách người La Mã thể hiện Diana.
Một bức khảm có niên đại khoảng năm 150–200 sau Công nguyên, nay thuộc Bảo tàng Quốc gia Bardo tại Tunisia, cho thấy Diana trong vai người đi săn đang hoạt động, mang theo cung tên. Tranh khảm là thành phần quan trọng trong tư dinh và công trình công cộng La Mã. Người thợ ghép những mảnh đá màu nhỏ, gọi là tesserae, thành hình ảnh và hoa văn phức tạp. Đề tài thần thoại được ưa chuộng, giúp chủ nhà thể hiện thị hiếu thông qua những câu chuyện quen thuộc trong thế giới La Mã. Diana xuất hiện trong một bức khảm Bắc Phi cũng cho thấy truyền thống nghệ thuật La Mã đã đi ra ngoài Italy, khi các cộng đồng trong đế chế tiếp nhận và biến đổi văn hóa tạo hình ấy.
Hơn một thiên niên kỷ sau, những hình mẫu cổ đại vẫn tiếp tục định hình diện mạo nữ thần. Trong tượng chì Hà Lan “Diana the Huntress” (Diana đi săn), có niên đại khoảng 1700–1725 và được quy cho Johan Larson, Diana đang sải bước: một tay cầm cung, tay còn lại vươn ra sau vai lấy tên. Một chú chó săn nhìn lên nữ thần. Bố cục dựa trên một tượng Diana bằng cẩm thạch thời La Mã, hiện ở Bảo tàng Louvre. Dáng tượng đầy chuyển động phản ánh việc nghệ sĩ và nhà sưu tập châu Âu tìm cảm hứng từ nghệ thuật cổ đại.
Bức tượng chì này có kích thước gần bằng người thật, cao khoảng 158 cm và nặng khoảng 420 kg. Tượng từng được đặt trong một khu vườn tại Monnickendam, một thị trấn ở Bắc Hà Lan. Vị trí ấy phản ánh sự phổ biến của tượng vườn mang đề tài thần thoại trong các điền trang châu Âu, nơi những vị thần biến không gian ngoài trời thành cảnh quan cổ điển được sắp đặt có chủ ý.
Chân dung và bản sắc cá nhân
Trong thế kỷ XVIII, Diana trở thành biểu tượng của tính độc lập và địa vị quý tộc. Những phụ nữ giàu có đặt vẽ kiểu chân dung historié, trong đó người ngồi mẫu được thể hiện như một nhân vật lịch sử hoặc thần thoại. Thay vì chỉ tái hiện diện mạo, tác phẩm gắn người được vẽ với phẩm chất của nhân vật ấy. Venus gợi vẻ đẹp và tình yêu; Minerva biểu trưng cho trí tuệ; còn Diana kết hợp sức mạnh thể chất, tính độc lập và vẻ đẹp. Với một phụ nữ quý tộc, hình tượng Diana mang đến một cách thể hiện hấp dẫn về sự tự chủ.
Trong tranh khắc mezzotint “Lady Boyd as Diana”, nghệ sĩ khắc người Ireland James McArdell thể hiện Rebecca Lockhart, Bá tước phu nhân Erroll, người khi đó được biết đến với tên Lady Boyd. Bà xuất hiện như Diana bên một chú chó săn. Tác phẩm năm 1749 được thực hiện theo tranh của Allan Ramsay.
Lựa chọn kỹ thuật cũng đáng chú ý. Ra đời trong thế kỷ XVII, mezzotint cho phép tạo những chuyển độ đậm nhạt phong phú, phù hợp với việc tái hiện tranh chân dung bằng bản in và đưa tác phẩm của các họa sĩ chân dung nổi tiếng ở Anh, Scotland đến với công chúng rộng hơn. Qua bản in của McArdell, chân dung Lady Boyd trở thành một phần của truyền thống chuyển hóa phụ nữ đương thời thành những nhân vật cổ điển.
Thiên nhiên, chuyển động và vẻ thanh nhã
Một số nghệ sĩ nhấn mạnh sức mạnh và tài săn bắn của Diana; những người khác khai thác mối liên hệ của nữ thần với thiên nhiên. Họa sĩ Italy Pietro Antonio Rotari đưa ra một cách diễn giải trầm tĩnh trong “Diana, Goddess of the Hunt, Leaning Against a Tree” (Diana, nữ thần săn bắn, tựa vào cây), được vẽ khoảng 1750–1762. Sự gắn bó với thiên nhiên hoang dã vẫn là trọng tâm, nhưng bố cục mời người xem nghĩ về Diana ngoài khoảnh khắc săn đuổi.
Rotari nổi tiếng với tranh chân dung và những nghiên cứu hình thể thanh nhã. Sinh tại Verona, ông làm việc ở nhiều thành phố châu Âu trước khi sang Nga và phục vụ tại triều đình của Nữ hoàng Catherine II. Sự nghiệp xuyên quốc gia của ông phản ánh sự dịch chuyển của nghệ sĩ và tư tưởng giữa các triều đình châu Âu thế kỷ XVIII.
Bức tranh cho thấy nghệ sĩ có thể dùng thần thoại để khám phá tâm trạng, tính cách và câu chuyện. Bản sắc của Diana không phụ thuộc vào hành động săn bắn; chỉ một bối cảnh rừng cây cũng đủ gợi sự gắn kết của nữ thần với thiên nhiên. Tác phẩm nhấn mạnh vẻ duyên dáng và điềm tĩnh, tương phản với chuyển động trong tượng chì đặt ở vườn. Cả hai cùng cho thấy khoảng biểu đạt rộng mà Diana khơi nguồn, từ suy tưởng đến năng động.
Phong cách cổ điển trong không gian sống
Đầu thế kỷ XIX, Diana đi ra ngoài phạm vi hội họa và điêu khắc, xuất hiện trong những vật dụng trang trí ngày càng sáng tạo. “Mantel Clock with Diana Hunting in a Chariot” (Đồng hồ để bệ lò sưởi với Diana săn bắn trên xe), một tác phẩm Pháp có niên đại khoảng 1810, là ví dụ đặc biệt cầu kỳ. Hiện vật thuộc Phòng trưng bày Nghệ thuật Quốc gia tại Washington, làm từ đồng mạ vàng, cẩm thạch, men và kính; cao khoảng 48,3 cm, rộng 57,2 cm và sâu 17,1 cm.
Trên đồng hồ, Diana đứng trong cỗ xe do hai chú chó kéo. Nữ thần giương cung như chuẩn bị phóng tên; nếp áo tung bay làm tăng cảm giác chuyển động. Chi tiết khác thường nhất nằm ở chính bộ phận xem giờ: mặt số được đưa vào một bánh xe.
Thiết kế biến một đồ dùng gia đình thông thường thành một sân khấu nhỏ. Thay vì đặt mặt số trong một chiếc vỏ trang trí, người chế tác đưa cơ cấu đồng hồ vào thế giới thần thoại của Diana. Bánh xe vừa đo thời gian vừa thuộc về chuyển động của cỗ xe. Nữ thần như lao qua phong cảnh trong lúc đồng hồ đếm thời gian, kết nối một hình tượng cổ đại với nhu cầu đo lường đời sống thường ngày.
Chiếc đồng hồ phản ánh sự phổ biến của hình tượng cổ điển trong nghệ thuật trang trí Pháp cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX. Thiết kế tân cổ điển ưa chuộng những tham chiếu đến Hy Lạp và La Mã cổ đại, cho phép người bảo trợ giàu có thể hiện sự trân trọng đối với thời xưa, đồng thời thưởng thức kỹ nghệ chế tác và vẻ sang trọng của thiết kế đương thời.
Nhiều thế kỷ sau bức khảm Tunisia, Diana vẫn đang sải bước, vẫn vươn tay lấy một mũi tên, trong khi một thế hệ nghệ sĩ khác tiếp tục theo đuổi hình tượng của nữ thần.
Tác giả: Sarah Isak-Goode. Dịch theo The Epoch Times. Đối chiếu thuộc tính tác giả và kích thước tượng với hồ sơ Rijksmuseum.