
Nửa đêm, một đoàn người chạy đến chân cửa ải. Quân Tần đang đuổi theo phía sau. Cửa vẫn đóng, lệ thường phải đợi gà gáy mới mở, mà trời còn tối. Cuối cùng, đoàn người ấy đã qua ải bằng cách nào?
Cửa ải trong hẻm núi
Giữa dãy Hào Sơn có một hẻm núi hẹp, dài khoảng 15 dặm theo cách tính xưa. Vách đá dựng đứng, cây bách che bóng phía trên, còn đáy khe ít thấy ánh mặt trời. Đường đi lọt giữa hai vách sâu hiểm trở như nằm trong một chiếc hộp. Người xưa gọi hộp là “hàm”, nên khe núi được gọi là Hàm Cốc. Cửa ải ở đây thuộc vùng Linh Bảo, tỉnh Hà Nam ngày nay.
Nước Tần xem đây là cửa ngõ phía đông. Bên ngoài là các nước Trung Nguyên, phía trong là đồng bằng Quan Trung. Trong Quá Tần luận, Giả Nghị thời Tây Hán viết rằng Tần Hiếu Công dựa vào thế hiểm của Hào Sơn và Hàm Cốc, chiếm giữ đất Ung Châu, vua tôi cùng giữ vững đất đai và dõi về nhà Chu. Tác giả đặt địa thế phòng thủ ấy bên cạnh tham vọng thâu tóm thiên hạ của nước Tần.
Lão Tử và điển tích khí tía từ phương đông
Tương truyền vào cuối thời Xuân Thu, người giữ ải là Doãn Hỷ. Ông am hiểu việc quan sát thiên tượng và tu dưỡng kín đáo. Một hôm, thấy luồng khí tía từ phía đông bay đến trên cửa ải, ông cho rằng sắp có bậc đắc đạo đi qua nên chờ đón. Quả nhiên, theo truyền thuyết, một ông lão cưỡi trâu xanh chậm rãi đến. Đó là Lão Tử.
Lão Tử từng trông coi điển tịch của nhà Chu. Thấy nhà Chu suy yếu, ông rời đi. Theo Sử ký của Tư Mã Thiên, khi đến cửa ải, Doãn Hỷ biết ông định lui về ở ẩn nên xin ông để lại một cuốn sách. Lão Tử viết hai thiên bàn về đạo và đức, hơn năm nghìn chữ, rồi tiếp tục đi về phía tây. Sử sách không cho biết ông đã đi đến đâu.
Câu chuyện khí tía từ phương đông về sau trở thành điềm lành trong văn hóa dân gian, được ghi trên cửa nhà. Đỗ Phủ cũng từng dùng hình ảnh khí tía từ đông tràn cửa Hàm trong thơ.
Tiếng gà gáy giúp Mạnh Thường Quân thoát thân
Thời Chiến Quốc, Mạnh Thường Quân tên Điền Văn, người nước Tề, là một trong bốn công tử nổi tiếng và có rất đông môn khách. Tần Chiêu Vương nghe danh, mời ông sang Tần. Sau khi nghe lời gièm pha, vua Tần giữ ông lại và định giết ông.
Mạnh Thường Quân nhờ người cầu cứu một sủng phi của vua. Bà muốn có chiếc áo lông cáo trắng của ông, món đồ quý làm bằng lông trắng dưới nách cáo. Ông đã dâng chiếc áo ấy cho vua ngay khi đến Tần. Một môn khách ngồi cuối chiếu nói có thể lấy lại áo. Đêm ấy, người này giả làm chó, lẻn vào kho trong cung lấy áo. Mạnh Thường Quân đem áo tặng sủng phi. Bà nói giúp và vua Tần thả ông.
Mạnh Thường Quân lập tức lên đường, đổi tên trên giấy qua ải và đến Hàm Cốc giữa đêm. Khi vua Tần đổi ý, quân đuổi theo bằng xe trạm đã lên đường. Theo Sử ký, lệ ở cửa ải là đợi gà gáy mới cho khách ra. Một môn khách khác bắt chước tiếng gà, khiến gà quanh đó gáy theo. Lính giữ ải tưởng trời đã sáng và mở cửa. Quân Tần đến sau khoảng một bữa cơm, thấy đoàn người đã đi khỏi nên quay về.
Khi hai người này mới được thu nhận, các môn khách khác từng thấy xấu hổ phải ngồi cùng họ. Sau cuộc thoát thân, họ mới thừa nhận công lao của cả hai. Đó là xuất xứ của thành ngữ “kê minh cẩu đạo”, nghĩa đen là gà gáy và chó trộm.
Cửa ải còn nổi tiếng vì dễ phòng thủ. Quá Tần luận kể rằng liên quân các nước có đất rộng gấp nhiều lần nước Tần và binh lực đông đảo, nhưng khi quân Tần mở ải nghênh chiến, quân chín nước vẫn chần chừ không dám tiến. Sử ký cũng chép rằng khi Tô Tần liên kết sáu nước, quân Tần suốt 15 năm không dám nhòm ngó phía đông Hàm Cốc.
Từ Hồng Môn đến việc dời ải
Cuối đời Tần, Lưu Bang vào Quan Trung trước. Ông nghe lời khuyên cho quân giữ Hàm Cốc để ngăn các đạo quân chư hầu. Khi Hạng Vũ dẫn quân đến, ông thấy ải đóng kín, lại nghe Lưu Bang đã chiếm Hàm Dương. Hạng Vũ tức giận, sai Đương Dương quân cùng các tướng đánh phá cửa ải, tiến đến phía tây sông Hí. Sau đó là bữa tiệc Hồng Môn nổi tiếng.
Năm 114 trước Công nguyên, năm Nguyên Đỉnh thứ ba của Hán Vũ Đế, triều đình dời cửa ải về phía đông đến Tân An và lập huyện Hoằng Nông ở vùng cửa ải cũ. Hán thư ghi nhận việc dời ải. Theo lời chú của Ứng Thiệu, Dương Bộc quê ở Nghi Dương, phía ngoài ải, thấy hổ thẹn vì mình là người ngoài cửa ải nên dâng sớ xin dời ải sang đông và nguyện lấy gia sản lo chi phí. Hán Vũ Đế vốn có ý mở rộng vùng bên trong cửa ải nên chấp thuận.
Vì thế, có hai Hàm Cốc Quan cần phân biệt. Cửa ải nước Tần thuộc vùng Linh Bảo, gắn với Lão Tử và Mạnh Thường Quân. Cửa ải nhà Hán dựng ở Tân An về sau bảo vệ lối vào kinh đô Lạc Dương từ phía tây, khi Đông Hán chọn Lạc Dương làm kinh đô.
Một câu đối tại Hàm Cốc Quan ở Linh Bảo nhắc đến cả hai nhân vật. Cửa ải canh phòng nghiêm đến mức Điền Văn khó nhẹ vó ngựa qua, nhưng người đời vẫn mong gặp Lão Tử lại cưỡi trâu đến. Một người vượt ải vội vã trong đêm nhờ tiếng gà gáy. Người kia cưỡi trâu rời đi thong thả. Hơn hai nghìn năm sau, chuyện khí tía từ phương đông vẫn còn được nhắc đến.
Dịch từ Đại Kỷ Nguyên tiếng Trung, loạt bài Mặc Xuyên kể chuyện thành ngữ. Bài gốc tham khảo Sử ký (các thiên về Lão Tử và Hàn Phi, Mạnh Thường Quân, Hạng Vũ, Hán Cao Tổ), Hán thư · Vũ Đế kỷ, Liệt tiên truyện của Lưu Hướng và Quá Tần luận của Giả Nghị.