Chương kết Giao hưởng số 4 đưa người nghe từ cuộc giằng co với định mệnh đến một nguồn vui giản dị: tìm thấy niềm vui trong niềm vui của người khác.
Ý niệm “định mệnh” có cội rễ sâu trong âm nhạc. Từ Giao hưởng số 5 nổi tiếng của Beethoven, với mô-típ mở đầu thường được ví như tiếng định mệnh gõ cửa, đến “ý tưởng cố định” — idée fixe — trong “Giao hưởng hoang tưởng” của Hector Berlioz, số phận từ lâu đã nuôi dưỡng trí tưởng tượng của các nhà soạn nhạc.
Giao hưởng số 4 giọng Fa thứ của Pyotr Ilyich Tchaikovsky tiếp nối truyền thống những tác phẩm Lãng mạn tìm hiểu ý niệm ấy. Tiếng kèn hiệu mở đầu đặc biệt dễ nhớ, được chính tác giả gọi là “hạt giống của toàn bộ bản giao hưởng”.
Trong thư gửi người bảo trợ Nadezhda von Meck, ông giải thích rằng đó là định mệnh: sức mạnh ngăn khát vọng hạnh phúc đạt tới đích, một sức mạnh không thể chiến thắng mà chỉ có thể chịu đựng trong tuyệt vọng. Tuy nhiên, nỗi tuyệt vọng và cuộc đấu tranh với định mệnh cuối cùng được giải tỏa ở chương kết, bằng một sự bùng nổ cảm xúc mãnh liệt, rực lửa.
Vượt qua những lời phê bình
Tchaikovsky là bậc thầy về tính sân khấu. Nhà soạn nhạc Nga cuối thời kỳ Lãng mạn viết thứ âm nhạc giàu kịch tính và giai điệu bắt nguồn từ dân gian, kết hợp nhuần nhuyễn nhờ sự am hiểu hình thức cùng hòa âm phương Tây. Từ tổ khúc “Kẹp hạt dẻ” đến “Hồ thiên nga”, tác phẩm của ông vẫn được khán giả khắp thế giới yêu thích.
Dẫu vậy, thành công không đến dễ dàng. Đứng giữa truyền thống âm nhạc phương Tây và phong cách Slav mang tinh thần dân tộc Nga, Tchaikovsky gặp người phản đối ở cả hai phía. Một số nhà phê bình châu Âu lục địa không tán thành cách ông linh hoạt vận dụng nguyên tắc phương Tây; trong nước, “Nhóm Năm người” — nhóm các nhà soạn nhạc Nga theo khuynh hướng dân tộc — lại coi thường việc ông tiếp nhận âm nhạc phương Tây.
Ông bắt đầu Giao hưởng số 4 giữa những lời chỉ trích từ nhiều phía và sau một cuộc hôn nhân bất hạnh. Thành quả là một kiệt tác kết hợp hình thức giao hưởng với mạch kể giàu cảm xúc. Vẫn giữ cấu trúc bốn chương, Tchaikovsky triển khai chủ đề như một hành trình tâm lý, tạo nên một biểu hiện sâu sắc của chủ nghĩa Lãng mạn cuối kỳ.
Nghe chương kết
Bài viết của George Cai giới thiệu bản trình diễn chương bốn, “Finale: Allegro con fuoco”, do Herbert von Karajan chỉ huy Dàn nhạc Giao hưởng Berlin. Các mốc nghe dưới đây ứng với bản ghi được giới thiệu trong bài nguồn.
Chương kết mở ra bằng tiếng chũm chọe mạnh mẽ, được nhấn bởi dàn kèn đồng và những đợt violin trào dâng. Bộ hơi gỗ đáp lại bằng một giai điệu man mác, dựa trên dân ca Nga “Trên cánh đồng có một cây bạch dương”, trước khi chủ đề chính trở lại đầy phấn khởi.
Khoảng 1 phút 30 giây, giai điệu dân gian giản dị xuất hiện với những nét trang sức. Khi giai điệu đi từ oboe sang flute rồi sang kèn horn, dàn dây dệt nên phần đối âm tinh tế. Đến lúc trombone gia nhập, giai điệu đã biến đổi mạnh mẽ.
Vào khoảng 4 phút 50 giây, trọng tâm cảm xúc xuất hiện. Khi kèn đồng mạnh dần, âm nhạc đột ngột chuyển sang một tiếng kèn hiệu sầu muộn. Đó là mô-típ “định mệnh” của chương mở đầu. Sự trở lại ấy nối kết toàn bộ bản giao hưởng.
Nỗi buồn không kéo dài. Một tiếng horn vào khoảng 6 phút 20 giây đưa người nghe trở về thực tại. Phần kết tưng bừng, rộn rã như gạt đi những bi kịch đã qua.
Theo cách diễn giải của George Cai, xuyên suốt bản giao hưởng, có lẽ Tchaikovsky đã khắc họa cuộc đấu tranh của chính mình với định mệnh. Viết về chương bốn, ông khuyên rằng nếu không tìm thấy lý do để vui trong bản thân, hãy nhìn sang người khác; đừng cho rằng mọi thứ trên đời đều buồn. Niềm vui là sức mạnh giản dị nhưng lớn lao, và ta có thể vui cùng niềm vui của mọi người.
Theo George Cai, The Epoch Times, ngày 3/5/2026. Đây là bài thưởng thức âm nhạc, được lựa chọn từ nguồn lưu trữ phù hợp.