Tatiana Denning chia sẻ kinh nghiệm trò chuyện và dạy con trong gia đình. Bài viết được dịch từ Epoch Times, bản tiếng Trung công bố ngày 22/4/2026.
Trong tác phẩm Cộng hòa của Plato, Socrates nói rằng khởi đầu của mọi việc là điều quan trọng nhất, đặc biệt với một đứa trẻ còn nhỏ và đang lớn lên, bởi đây là lúc tính cách hình thành và dễ chịu ảnh hưởng nhất.
Những buổi sáng cuối tuần luôn là khoảng thời gian con trai tôi yêu thích. Chồng tôi vừa dậy đi pha cà phê được một lúc, con sẽ bước vào phòng, leo lên chỗ bố nằm và hỏi: “Mẹ ơi, mình học bài học cuộc sống được không?”
Tôi cũng không rõ ý tưởng ấy đến từ đâu, có lẽ là một sự gợi mở từ trời cao. Dù học tâm lý học, tôi chưa từng đọc về điều đó trong sách, chưa nghe ai kể, và mẹ tôi trước kia cũng không làm như vậy với tôi.
Mọi việc diễn ra khá tự nhiên. Từ khi con đi mẫu giáo, tôi trò chuyện với con sau giờ học về một ngày của con. Nhưng phần lớn con chỉ nói qua: “Tốt ạ” hoặc “Cũng được”. Nếu tôi hỏi thêm hôm nay có điều gì thú vị hay đáng chú ý không, con thường nhẹ nhàng, có vẻ không mấy bận tâm, trả lời: “Không ạ”.
Tôi nhanh chóng nhận ra mình cần hỏi cụ thể hơn. Thay cho những câu hỏi chung chung, tôi hỏi: “Hôm nay con làm gì trong giờ mỹ thuật?”, “Giờ ra chơi con chơi với ai?”, “Giờ toán con học gì?” Những câu hỏi ấy nhận được câu trả lời cụ thể, giúp tôi hỏi tiếp và con cũng tiếp tục kể. Dần dần, chúng tôi nói chuyện nhiều hơn; con thường bảo: “À, lúc nãy con quên kể mẹ chuyện này”. Tôi cứ thế từng chút bước vào thế giới nhỏ của con.
Mở lòng với nhau
Những cuộc nói chuyện thường giúp con bày tỏ thêm suy nghĩ, chẳng hạn: “Con không hiểu vì sao bạn ấy lại dữ với bạn trai kia như vậy”, hoặc “Khi bạn ấy ném bóng vào con, con không biết nên làm gì”. Tôi không trả lời ngay, mà hỏi: “Con nghĩ vì sao bạn trai ấy làm như vậy? Khi bạn gái ấy ném bóng về phía con, theo con cách làm tốt nhất là gì?”
Con dừng lại, suy nghĩ nghiêm túc rồi nói ý kiến của mình. Nếu câu trả lời chu đáo, thiện lành hoặc biết cảm thông, tôi sẽ khen con. Dần dần, cuộc thảo luận sâu hơn. Chúng tôi bắt đầu gọi đó là những “bài học cuộc sống”.
Khi cảm thấy con cần được chỉ dẫn, tôi nói quan điểm của mình. Đôi lúc tôi hỏi con nghĩ thế nào, có đồng ý hay không và vì sao. Mục đích của tôi là giúp con học cách suy nghĩ, thật sự hiểu “tại sao”, để sau này có thể vận dụng trong tình huống tương tự. Có khi tôi phải giải thích vài lần đến khi con hiểu rõ.
Thỉnh thoảng, tôi kể trải nghiệm lúc còn nhỏ hoặc khi đã trưởng thành, chia sẻ những điều mình học được. Con đặc biệt thích nghe chuyện thời thơ ấu của tôi và luôn muốn tôi kể thêm.
Có một điều chắc chắn: con rất thích những “bài học cuộc sống” của chúng tôi.
Tôi bắt đầu đặt ra nhiều tình huống. Chẳng hạn, sau khi con kể một việc và kết quả của nó, tôi hỏi: “Nếu bạn gái ấy không trả cuốn sách đã lấy của bạn trai mà giữ lại, con nghĩ bạn trai sẽ cảm thấy thế nào? Sau này bạn gái sẽ nhìn nhận bản thân ra sao? Bạn ấy có làm như vậy với người khác không? Điều đó có khiến bạn ấy cho rằng sau này làm điều xấu cũng chẳng sao không?”
Tôi thấy con nghiêm túc suy nghĩ, như thể đầu óc đang làm việc không ngừng. Tôi cảm nhận tư duy của con lớn lên từng chút. Như Booker T. Washington từng nói, điều quyết định một con người là phẩm cách chứ không phải hoàn cảnh. Tôi mong dù gặp tình huống nào, con cũng có phẩm cách vững vàng.
Tôi cũng căn cứ khả năng hiểu của con để hỏi những câu “nếu… thì sao”. Khi con lớn thêm, tôi hỏi: “Nếu Josh rủ con hút thuốc, con sẽ làm gì?”
Con đáp ngay: “Con sẽ nói không!”
Tôi hỏi tiếp: “Nếu Aiden và Thomas cũng đến, nói rằng các bạn ấy muốn hút, con có làm theo không? Nếu các bạn cười nhạo vì con không hút thì sao?”
Con nói dứt khoát: “Con sẽ nói con không quan tâm, con sẽ không hút”.
Tôi tiếp tục: “Nếu các bạn cứ cười, còn gọi thêm nhiều bạn khác cùng cười và bảo con là đồ nhát gan?”
Con trả lời không do dự: “Con không quan tâm, con sẽ bỏ đi”.
Tôi nghĩ ra nhiều hoàn cảnh khác nhau để con suy nghĩ trước về những điều có thể gặp, phân biệt đúng sai, hiểu điều gì quan trọng với mình và nên làm gì lúc khó khăn. Việc ấy nhanh chóng trở thành một trong những bài tập con thích nhất. Con còn bảo tôi nghĩ thêm câu hỏi; đôi lúc tôi chẳng nghĩ ra nữa! Tôi cảm thấy con như một miếng bọt biển nhỏ, tiếp thu mọi điều chúng tôi bàn luận.
Về phần mình, tôi cố gắng hướng con trở thành người thiện lành, biết quan tâm đến người khác. Tôi dặn con đừng làm người khác khó xử, đừng trả đũa, cũng đừng che giấu lỗi của mình, ngay cả khi nói thật có thể dẫn đến hậu quả nào đó.
Một hôm khi học lớp hai, con kể về một bạn trai cư xử rất dữ với bạn khác. Con buồn bã nói: “Con nghĩ mẹ bạn ấy chưa dạy bạn bài học cuộc sống”. Lúc ấy, tôi nhận ra con thực sự suy nghĩ và bắt đầu biết đồng cảm.
Nhận biết những giá trị của gia đình
Tôi và chồng chỉ từng bất đồng về một vấn đề. Con trai chúng tôi vốn hướng nội, trầm lặng và hiền hòa. Lúc nhỏ, bị bạn khác đánh ở khu vui chơi, con không đánh lại mà đi về phía chúng tôi. Sau này bị đánh ở nhà trẻ, con cũng không đánh lại.
Phần lớn thời gian tiểu học của con khá thuận lợi, nhưng cũng vài lần có bạn không thân thiện. Ngay cả giáo viên đôi lúc cũng mong con biết đứng lên bảo vệ mình. Tôi vẫn ghi nhớ điều ấy.
Một hôm, chồng tôi nói rằng nếu người khác đánh, con nên đánh lại. Ban đầu tôi do dự, rồi vì muốn bảo vệ con nên đồng ý. Sau đó suy nghĩ kỹ, tôi thấy như vậy không đúng. Khi bàn bạc lại, chúng tôi quyết định dạy con ứng xử bằng sự mạnh mẽ và tự chủ, thay vì tấn công.
Tôi ngồi xuống nói với con: “Nếu có người đánh con, tốt nhất đừng đánh lại để làm người ấy đau. Con có thể nói với bạn rằng như vậy là sai, hoặc bỏ đi”.
Khi con lên trung học cơ sở rồi trung học phổ thông, những “bài học cuộc sống” vẫn tiếp tục. Con không còn leo lên giường tôi nữa, nhưng tôi tìm cơ hội trò chuyện lúc lái xe, chẳng hạn trên đường đến trường, cửa hàng hay một hoạt động nào đó. Con vẫn rất sẵn lòng kể chuyện và thường muốn nghe ý kiến của tôi.
Tôi tin sự giao tiếp cởi mở này là kết quả của nền tảng chúng tôi xây từ sớm. Tuổi thiếu niên của con có hoàn toàn suôn sẻ không? Không phải vậy. Nhưng đến hôm nay, dù có thể tôi hơi thiên vị, con vẫn có tấm lòng rất thiện lành và hiểu người khác sâu sắc.
Vì cảm thấy việc trao đổi với con rất có ý nghĩa, mà đôi lúc tôi cũng không nghĩ ra chủ đề mới, tôi thường muốn viết một cuốn sách về “bài học cuộc sống”, chia sẻ những suy nghĩ ấy với cha mẹ khác. Có lẽ một ngày nào đó tôi sẽ làm.
Tôi có làm hoàn hảo không? Còn xa mới được như vậy! Nhưng tôi luôn cố hết sức, căn cứ nhu cầu từng giai đoạn của con để hướng dẫn. Có thể người khác không đồng tình với lời khuyên của chúng tôi, cũng không sao. Mỗi gia đình cần tìm cách phù hợp với mình và làm điều mình cho là đúng.
Thế giới mà chúng ta tạo nên
Có câu: “Đức hạnh bắt đầu từ gia đình”. Tôi nghĩ điều quan trọng nhất là hiểu bản thân, xác định rõ các giá trị của mình rồi truyền lại cho con. Ngay cả khi chính chúng ta từng mắc lỗi, mà ai lại chưa từng, điều đó cũng không ngăn cản việc hướng dẫn trẻ. Thiếu sự chỉ dẫn, hành vi không tốt có thể cứ lớn lên và lặp lại.
Trong một thế giới dễ bị tiền bạc, danh lợi và đủ loại cám dỗ chi phối, việc cho con một nền tảng vững chắc rất quan trọng: biết mình là ai, giữ gìn những giá trị nào và lựa chọn ra sao khi gặp khó khăn. Hãy cho con những chuẩn mực đạo đức vững vàng, dạy con cách suy nghĩ, thay vì chỉ bảo con phải nghĩ điều gì.
Tác giả cũng viện dẫn nghiên cứu về ý nghĩa của việc hướng dẫn đạo đức từ sớm. Theo những kết quả được nêu trong bài nguồn, trẻ thường chia sẻ và giúp người khác có biểu hiện tốt hơn về mặt xã hội và học tập. Giáo dục đạo đức có kế hoạch, bao gồm kể chuyện, đóng vai và thảo luận có hướng dẫn, được các nghiên cứu tác giả dẫn lại ghi nhận là giúp cải thiện khả năng phán đoán đạo đức, đồng cảm, ý thức công bằng và hành vi chia sẻ.
Một nghiên cứu đăng trên Personality and Individual Differences được bài nguồn dẫn cho thấy phán đoán đạo đức có liên hệ chặt chẽ với đồng cảm và hành vi giúp người; những yếu tố này góp phần vào sự hòa nhập xã hội và sức khỏe cảm xúc của thanh thiếu niên. Một nghiên cứu khác trên Behavioral Sciences mà tác giả viện dẫn ghi nhận việc nhấn mạnh hệ quả đạo đức, chẳng hạn sự trung thực, có thể làm tăng rõ rệt hành vi trung thực ở trẻ 7–11 tuổi.
Thông qua hành vi, ngôn ngữ và những giá trị truyền đạt, ảnh hưởng của chúng ta đối với trẻ không ngừng lan rộng, vừa định hình phẩm cách, vừa ảnh hưởng đến thế giới mà các con sẽ góp phần tạo nên khi trưởng thành. Trong xã hội bận rộn, nhiều nhiễu động, hãy nhớ rằng trẻ không phải là sự “quấy rầy” bên ngoài những việc quan trọng hơn của chúng ta. Chính các con là công việc quan trọng nhất ấy.
Tác giả: Tatiana Denning. Nguồn: Epoch Times, bản tiếng Trung do Ngô Úy Khê biên dịch, ngày 22/4/2026; bài tiếng Anh “How I Impart Life Lessons to My Kid”. Bản dịch đầy đủ nội dung chính; các trải nghiệm và quan điểm giáo dục thuộc tác giả.