Trong kho tàng truyện thần tiên Trung Hoa, hành trình cầu Đạo thường đi cùng một phép thử về phẩm hạnh. Câu chuyện Đường Nhược Sơn được tác giả Thái Nguyên kể lại trên Epoch Times là một trường hợp như thế: người cầu học phải đối diện với trách nhiệm gia đình, nợ nần và lòng thương người trước khi rời khỏi đời sống quen thuộc.
Đây là truyện truyền kỳ dựa theo Tiên truyện thập di, được giới thiệu như một nội dung văn hóa dân gian. Những tình tiết biến sắt thành vàng, thuyền bay và gặp tiên thuộc thế giới của câu chuyện, không phải các sự kiện đã được kiểm chứng bằng sử liệu hay khoa học.
Vị quan một lòng tìm người chỉ đường
Chuyện kể rằng vào niên hiệu Tiên Thiên đời Đường Huyền Tông, Đường Nhược Sơn còn làm Thượng thư lang. Về sau, ông lần lượt đến cai quản một số quận lớn. Đến niên hiệu Khai Nguyên, ông được điều làm Thứ sử Nhuận Châu.
Với dân chúng, ông là một vị quan hiền hậu, có tiếng tốt. Nhưng trong đời sống riêng, ông lại dành gần như toàn bộ tâm trí cho việc tìm tiên học Đạo. Đến đâu, ông cũng tìm những đạo sĩ biết luyện đan. Chưa rõ người ấy có thực tài hay không, ông đã tiếp đãi rất cung kính, cung cấp trà nước và chỗ ở chu đáo.
Mấy chục năm qua đi, tiền của lần lượt chảy vào dược liệu và lò luyện đan. Bổng lộc cạn dần, nợ nần chồng chất. Tuổi càng cao, lòng mong cầu của ông càng mãnh liệt. Người nhà và thuộc hạ nhiều lần khuyên can, nhưng ông đều không để vào tai.
Một ngày nọ, trước cửa phủ xuất hiện một ông lão gầy gò, quần áo rách rưới. Vừa mở lời, người khách đã nói mình biết thuật trường sinh. Những người hầu nhìn dáng vẻ tiều tụy của ông lão thì ngờ rằng đây lại là người đến kiếm tiền. Đường Nhược Sơn, trái lại, mừng như gặp được báu vật, lập tức mời vào phủ và lo việc ăn ở.
Người khách không nói chuyện luyện đan
Ông lão ở lại hơn một tháng mà chẳng đề cập việc luyện đan. Đường Nhược Sơn mang đến những phương pháp bí truyền, bài ca quyết và tranh tiên để hỏi, người khách chỉ liếc qua, không tỏ vẻ quan tâm.
Điều ông lão thường yêu cầu lại rất bình thường: rượu ngon, thức ăn ngon và những món được chuẩn bị kỹ. Tuy vóc người khô gầy, ông ăn khỏe bằng mấy người. Đường Nhược Sơn không vì thế mà sinh chán ghét; trước sau vẫn tự mình chăm sóc, cung kính như đối với bậc trưởng thượng.
Một tối, sau bữa ăn, ông lão chậm rãi hỏi chủ nhà: gia đình có hơn trăm người, cuộc sống đang phải vay chỗ này đắp chỗ kia; hiện còn làm Thứ sử mà tiền đã không đủ, sau này thôi chức thì cả nhà sẽ sống bằng gì?
Câu hỏi khiến Đường Nhược Sơn giật mình. Ông thừa nhận ngày nào cũng lo nghĩ, nhưng hoàn cảnh đến mức ấy là do chính mình gây ra. Điều ông không đành lòng nhất là để người thân chịu rét, chịu đói.
Nghe vậy, ông lão mỉm cười, nói rằng ông vẫn còn có lương tâm rồi bảo mang rượu đến. Đường Nhược Sơn vốn uống ít, hôm ấy cũng cùng khách uống vài chén. Theo mạch truyện, điều lạ là ông càng uống lại càng thấy đầu óc tỉnh táo.
Lời dặn trước chuyến đi
Dưới ánh trăng, ông lão đứng dậy, bảo cùng đến phòng thuốc. Ông sai người nhóm hai lò lửa lớn, đặt lên đó hai chiếc nồi sắt. Khi nồi đã đỏ rực, người khách lấy từ chiếc hồ lô nhỏ hai viên đan màu đỏ sẫm, thả vào mỗi nồi một viên, rồi bảo mọi người ra ngoài và đóng cửa lại.
Đứng trong sân, ông lão nói Đường Nhược Sơn vốn có duyên tu Đạo, nhưng điều đáng quý hơn là tính tình hiền hòa, nhân hậu. Ông tự xưng là Thái Thượng chân nhân, đi qua nhân gian để độ người hữu duyên. Vì thấy chủ nhà vừa kiên trì tìm Đạo, vừa có lòng tốt, ông mới đến giúp.
Người khách dặn sáng hôm sau hãy mở phòng thuốc. Trong thế giới kỳ ảo của câu chuyện, sắt ở trong phòng sẽ hóa thành vàng bạc. Một phần cần để lại nuôi gia đình và giúp người nghèo, một phần dùng trả hết nợ. Chỉ khi sắp xếp xong những trách nhiệm ấy, Đường Nhược Sơn mới được ra giữa sông gặp ông.
Dặn xong, ông lão biến mất. Sáng hôm sau, Đường Nhược Sơn mở cửa và thấy hai chiếc nồi đã hóa thành vàng bạc đúng như lời nói. Ông lo liệu mọi việc được giao, rồi mời một số người thuê thuyền lớn ra sông, nói là đi chơi chùa Kim Sơn.
Đến giữa dòng, sương mù bỗng phủ kín. Trong màn sương ấy, chỉ Đường Nhược Sơn trông thấy một chiếc thuyền đánh cá nhỏ tiến đến; ông lão đứng ở mũi thuyền vẫy tay. Ông sửa lại áo mũ, bước sang chiếc thuyền nhỏ và theo người khách rời đi.
Khi gió thổi tan sương, những người cùng chuyến mới phát hiện vị Thứ sử đã biến mất. Trở về phủ, họ tìm thấy một lá thư gửi gia đình cùng một bản tấu. Thư nhà thu xếp việc phân chia tài sản và những điều cần làm; bản tấu trình bày rằng ông muốn cáo biệt cuộc đời quan trường để đi tìm chốn tiên.
Truyện kể Đường Huyền Tông rất kinh ngạc khi nhận được tấu, ban thưởng cho gia đình ông và cho người tìm dọc ven biển, nhưng không tìm thấy tung tích.
Cuộc gặp ở chợ cá sau hai mươi năm
Hai mươi năm trôi qua. Một thuộc hạ cũ họ Lưu đi công cán ở Hoài Nam, giữa chợ cá đông đúc chợt nhìn thấy một người quen đang rao bán cá. Người ấy, theo lời kể, chính là Đường Nhược Sơn.
Thấy người cũ quá đỗi ngạc nhiên, Đường Nhược Sơn ra hiệu rồi dẫn ông qua một con ngõ quanh co đến một dinh thự. Ông mời khách vào, khoản đãi một bữa ăn thịnh soạn và hỏi thăm tình hình những năm qua.
Biết người thuộc hạ đã nhiều năm lận đận, cuộc sống khó khăn, Đường Nhược Sơn bảo ông đi mua hai mươi thanh sắt. Hôm sau trở lại, người họ Lưu thấy chúng đã biến thành vàng. Ông nhận số vàng được tặng, còn Đường Nhược Sơn lại rời đi.
Câu chuyện nói rằng nhờ số tài sản ấy, gia đình họ Lưu ổn định được cuộc sống. Con cháu về sau định cư ở Kim Lăng, trong đó có người âm thầm tu Đạo. Ở đoạn này, lòng giúp đỡ người từng có duyên gặp gỡ trở thành nét nối tiếp phẩm hạnh của vị quan trong phần đầu.
Người thư sinh trú mưa ở Huệ Sơn
Nhiều năm nữa trôi qua. Lý Thân, tác giả bài thơ Mẫn nông nổi tiếng, khi còn trẻ từng đọc sách ở Huệ Sơn. Một lần hết lương thực, ông phải đội mưa ra ngoài tìm mua. Trên đường trở về gặp mưa bão lớn, ông vội trú dưới một tảng đá.
Trong chỗ sâu dưới vòm đá, ông nhìn thấy một chiếc thuyền nhỏ. Một đồng tử cầm mái chèo đứng ở đầu thuyền, còn trong khoang có một đạo sĩ dáng vẻ thanh thoát. Vừa thấy Lý Thân, đạo sĩ đã gọi ông bằng tên tự Công Thùy, như thể hai người quen biết từ lâu.
Lý Thân kinh ngạc hỏi lại. Đạo sĩ nhắc đến Đường Nhược Sơn; người thư sinh đáp rằng mình từng đọc chuyện vị quan ấy đắc Đạo và rất ngưỡng mộ. Người trên thuyền bèn nói chính mình là Đường Nhược Sơn, đang trên đường đến Bồng Lai, gặp mưa nên ghé lại, cũng là để gặp người có duyên cũ.
Đạo sĩ mời Lý Thân lên thuyền. Trong tình tiết truyền kỳ tiếp theo, thuyền không cần nước mà bay lên giữa mây, đến một cung điện rực rỡ. Những vị tiên ở đó vui mừng đón khách, muốn giữ ông lại.
Nhưng một người nói Lý Thân vẫn còn việc phải làm nơi nhân gian: sau này sẽ vào triều giúp việc nước, cần hoàn thành phần trách nhiệm ấy trước. Lý Thân vốn có chí hướng phụng sự, nên xin cáo từ. Đường Nhược Sơn lại đưa ông về chỗ trú mưa dưới vòm đá.
Phần cuối câu chuyện gắn sự nghiệp làm quan của Lý Thân với lời dự báo trong cuộc gặp kỳ ảo, rồi kể rằng sau khi qua đời ông cũng trở về cõi tiên. Đó là cách kết thúc quen thuộc của thể loại truyền kỳ, nối đời sống trần thế với quan niệm tu hành và duyên phận.
Qua những biến hóa hư ảo, sợi dây xuyên suốt vẫn là phẩm hạnh: biết lo cho gia đình, trả nợ, giúp người khó khăn và làm tròn việc của mình. Người tìm Đạo trong câu chuyện không được khuyên bỏ mặc những người đang nương tựa vào mình; ngược lại, chính trách nhiệm ấy là việc phải hoàn tất trước chuyến đi.
Biên dịch, biên tập theo Thái Nguyên, Epoch Times Hoa ngữ, đăng ngày 26/9/2026. Nguồn truyện được tác giả dẫn: Tiên truyện thập di.