Camille Saint-Saëns từng giữ kín một tác phẩm dí dỏm mà ngày nay thuộc những sáng tác được yêu thích nhất của ông: “Lễ hội muông thú”. Ngoại lệ trong quyết định ấy là “Thiên nga”, khúc nhạc dành cho cello đã có đời sống riêng ngay khi nhà soạn nhạc còn sống.
Camille Saint-Saëns (1835–1921) là một trong những nhà soạn nhạc lớn của Pháp thế kỷ XIX, tác giả của năm bản giao hưởng và hơn một chục vở opera. Ông là thần đồng piano, ra mắt công chúng năm 1846, đồng thời là một nghệ sĩ organ xuất sắc.
Trong sự nghiệp biểu diễn độc tấu nổi bật, Saint-Saëns được đồng nghiệp quý mến, thậm chí kính trọng. Richard Wagner ngưỡng mộ kỹ thuật piano rực rỡ của ông; Franz Liszt xem ông là nghệ sĩ organ tài giỏi nhất thời bấy giờ.
Saint-Saëns dường như hội đủ hình ảnh của một nhà soạn nhạc lãng mạn thế kỷ XIX: danh giá, tài năng và đĩnh đạc. Nhưng phía sau vẻ trang nghiêm ấy, ông có một bí mật: một sáng tác chưa xuất bản, dài khoảng nửa giờ, bị cấm trình diễn công khai trong suốt cuộc đời ông, ngoại trừ một chương.
Người ngăn tác phẩm đến với công chúng không ai khác ngoài chính Saint-Saëns.
Tác phẩm kín đáo ấy được biểu diễn riêng lần đầu vào tháng 3/1886. Lần trình diễn thứ hai, cũng trong phạm vi hạn chế, dành cho hội âm nhạc thính phòng La Trompette. Liszt muốn nghe tác phẩm nên đã dự một buổi diễn tại nhà nữ ca sĩ opera Pauline Viardot.
Sự đón nhận rất nồng nhiệt, một phần cũng nhờ hoàn cảnh khác thường của các buổi diễn. Theo bài viết của nghệ sĩ cello George Cai trên Epoch Times, các nhạc công thường biểu diễn với mặt nạ, hóa trang bằng đầu của nhiều loài vật. Dù được tán thưởng, những buổi diễn vẫn giữ tính riêng tư, và công chúng chưa được biết đầy đủ về tác phẩm.
“Lễ hội muông thú” và “Thiên nga”
Sáng tác bí mật ấy chính là “Lễ hội muông thú” (The Carnival of the Animals). Bất chấp những nét khác lạ trong cách trình diễn thuở đầu, âm nhạc hoàn toàn không mang vẻ rùng rợn. Trái lại, đây là một tác phẩm hài hước, giàu trí tưởng tượng, thể hiện những nét đẹp trong âm nhạc Saint-Saëns: hóm hỉnh, có kết cấu phong phú và giai điệu hấp dẫn.
Vì sao ông không cho xuất bản “Lễ hội muông thú”? Saint-Saëns lo rằng việc tác phẩm đến với công chúng sẽ gây tổn hại danh tiếng của mình.
Tác phẩm bắt nguồn từ một ý thích bất chợt. Khi lưu trú tại một ngôi làng nhỏ ở Áo, ông quyết định viết một bản huyễn tưởng hài hước về các loài vật để mua vui cho mình và khách trong bữa tiệc Mardi Gras sắp tới. Trong âm nhạc, người nghe bắt gặp những con lừa hoang, những con gà mái mổ thóc, và cả một cặp “nghệ sĩ piano” — được tác giả bài viết gọi đùa là loài vật “nguyên thủy nhất”!
Dù tác phẩm đầy màu sắc và đẹp đẽ, Saint-Saëns sợ tính chất nhẹ nhàng, vui nhộn của nó làm suy giảm danh tiếng một nhà soạn nhạc “nghiêm túc”. Bởi thế, những âm thanh kỳ thú trong bản huyễn tưởng về muông thú vẫn được giữ kín khi ông còn sống, rồi sau khi ông qua đời mới trở thành một trong những sáng tác được yêu mến nhất của ông.
Tuy nhiên, một chương đã được công bố trước khi ông mất. Đó là “Thiên nga” (The Swan), được George Cai đánh giá là một trong những khúc nhạc đẹp nhất của âm nhạc cổ điển.
Ban đầu viết cho cello và hai piano, ngày nay “Thiên nga” thường được trình diễn với một piano, hoặc với đàn harp và dàn nhạc.
George Cai giới thiệu hai bản thu. Một bản đã trở thành kinh điển hiện đại là phần trình diễn của Yo-Yo Ma cùng nghệ sĩ piano Kathryn Stott (nghe bản thu).
Bản tác giả yêu thích riêng là bản chuyển soạn cho cello và dàn nhạc của Boris Mersson, với Pierre Fournier chơi cello và Jean-Marie Auberson chỉ huy Orchestre des Concerts de Paris (nghe bản thu).
Theo Epoch Times — George Cai, ngày 2/12/2025. George Cai là nghệ sĩ cello và người yêu âm nhạc cổ điển, từng biểu diễn từ Carnegie Hall đến Deutsche Oper Berlin, hiện sống tại New York.