
Nếu muốn biết người thời Tống sống ra sao cách đây một nghìn năm, điều đầu tiên ta nghĩ đến có lẽ là bức Thanh minh thượng hà đồ. Cuộn tranh chậm rãi mở ra: trên sông Biện có thuyền bè, trên cầu có xe cộ, bên phố có tửu lâu, ven đường có người gánh hàng, có người đứng trước cửa tiệm mời khách. Trong tranh không có hoàng đế hay tướng quân, nhưng nhìn những con người tất bật ấy, ta phần nào hiểu được cuộc sống đô thị Bắc Tống đã náo nhiệt đến mức nào.
Song một bức tranh chỉ cho ta thấy một khoảnh khắc lịch sử. Người trong thành ăn gì vào buổi sáng, buổi tối đi đâu, đón lễ tết thế nào, thương nhân buôn bán ra sao, phụ nữ ra ngoài như thế nào, trẻ nhỏ chơi những gì — chỉ dựa vào một bức tranh vẫn chưa đủ.
May thay, người Tống để lại cho hậu thế một số cuốn sách rất đặc biệt. Chúng không chỉ chú ý đến vua chúa, tướng lĩnh, mà còn ghi chép từng chuyện về phố chợ, cửa hàng, sông ngòi, tửu lâu, quán trà, lễ hội, sân diễn và đủ hạng người.
Quan trọng nhất trong số đó là Đông Kinh mộng hoa lục của Mạnh Nguyên Lão, Mộng lương lục của Ngô Tự Mục và Vũ Lâm cựu sự của Chu Mật.
Ba cuốn sách thực ra viết về hai thành phố. Một là Đông Kinh Biện Lương thời Bắc Tống, tức Khai Phong ngày nay; một là Lâm An thời Nam Tống, tức Hàng Châu hiện nay. Thành trước là kinh đô Bắc Tống nằm hai bên sông Biện; thành sau là nơi đặt triều đình sau khi Nam Tống lui về Giang Nam. Cách nhau hơn một trăm năm, cả hai đều từng là đại đô thị đông dân, thương mại phát đạt và văn hóa sôi nổi.
Mạnh Nguyên Lão và Đông Kinh mộng hoa lục
Về thân thế và quá trình làm quan của Mạnh Nguyên Lão, người ngày nay, kể cả giới sử học, không biết nhiều. Chỉ biết ông sống vào khoảng cuối thời Bắc Tống và viết cuốn Đông Kinh mộng hoa lục.
Trong lời tựa, ông kể thời trẻ ‘theo cha đi làm quan khắp nam bắc’, sống cùng cha ở nhiều nơi. Năm Sùng Ninh thứ hai đời Tống Huy Tông, tức năm 1103, ông đến Đông Kinh và ở gần cầu Kim Lương. Khi ấy ông còn rất trẻ. Sau đó ông sống tại Biện Kinh hơn hai mươi năm, đúng vào thời kỳ phồn hoa cuối Bắc Tống.
Đông Kinh ông chứng kiến không chỉ có hoàng thành và cung điện. Nơi đó có thuyền chở lương thực theo sông Biện vào thành, quán rượu và quán trà trong ngõ phố, đèn hoa và khách du ngoạn vào ngày hội, cùng đủ người mưu sinh bằng nghề thủ công, buôn bán và biểu diễn. Có thể nói ông thực sự lớn lên và sống trong thành phố ấy.
Nhưng sau biến cố Tĩnh Khang, mọi thứ đã đổi thay. Năm 1127, quân Kim chiếm Biện Kinh. Năm sau, Mạnh Nguyên Lão rời Đông Kinh, xuống phía nam lánh loạn. Nhiều năm về sau, khi nhắc chuyện cũ với họ hàng, ông nhận ra người trẻ thường không còn tin sự thịnh vượng của Đông Kinh mà người già kể lại. Có người cho đó là chuyện phóng đại, như người lớn tuổi càng kể càng làm quá khứ thêm náo nhiệt để mua vui cho lớp trẻ.
Ông hiểu rằng vài chục năm nữa, e chính mình cũng khó kể rành rẽ. Vì vậy, khoảng năm Thiệu Hưng thứ 17 đời Nam Tống, tức 1147, ông sắp xếp những ký ức còn rõ và viết nên Đông Kinh mộng hoa lục, cuốn sách quan trọng đối với nghiên cứu văn hóa đô thị thời Tống.
Tên sách cũng đáng chú ý. Nghĩ đến câu chuyện người xưa mộng du nước Hoa Tư rồi nhìn lại Đông Kinh mình từng sống, Mạnh Nguyên Lão thấy phố chợ, hội đèn, tửu lâu, ca múa và đại đô thị từng phồn hoa tột bậc mà nay rơi vào tay quân Kim đều như giấc mộng tỉnh rồi không thể trở lại. Bởi thế ông gọi là ‘mộng hoa’.
Điều quý nhất của Đông Kinh mộng hoa lục là đưa một thành phố từ trong cung điện ra tận ngõ sâu. Sách có nghi trượng triều đình lẫn chuyện ăn, mặc, ở, đi của thường dân; có hoàng đế xuất du lẫn cảnh người dân xem hát, uống rượu, vui chơi. Nó không phải tấm bản đồ lạnh lẽo, mà giống cuốn ghi chép đời sống Biện Kinh mang ký ức và hơi ấm.
Ngô Tự Mục và Mộng lương lục
Mạnh Nguyên Lão viết về Đông Kinh Bắc Tống, còn Ngô Tự Mục đối diện với Lâm An Nam Tống. Sau khi Bắc Tống mất, Tống Cao Tông vượt xuống phía nam, Lâm An trở thành kinh đô Nam Tống. Thân thế Ngô Tự Mục cũng chưa thật rõ; người ta thường cho ông là người Tiền Đường và sống lâu năm tại Hàng Châu. Cuối thời Nam Tống, ông biên soạn cung điện, công sở, phố xá, cửa hàng, quán trà, quán rượu, các nghề thủ công, ẩm thực và phong tục tiết lễ của Lâm An thành hai mươi quyển Mộng lương lục.
Hai chữ ‘mộng lương’ bắt nguồn từ tích giấc mộng kê vàng. Nhìn lại Lâm An, Ngô Tự Mục cảm thấy sự phồn hoa trước mắt chưa chắc bền lâu; điều thấy hôm nay mai sau có thể chỉ còn như một giấc mộng. Ông viết trong lời tựa rằng sự giàu có của thành trì, vườn tược, sự hưng thịnh của phong tục và con người, nào ai bảo đảm mãi như xưa; nhớ lại chuyện cũ thấy gần như một giấc mơ nên đặt tên sách là Mộng lương lục. Nếu còn thiếu sót, ông mong người hiểu biết giúp sửa và xin đừng chê cười.
Lời lẽ thật mộc mạc mà tình cảm cũng thật chân thành.
Mộng lương lục dài hơn Đông Kinh mộng hoa lục và giống một bộ bách khoa về thành phố hơn. Sách không chỉ cho biết nơi nào ở Lâm An náo nhiệt, mà còn kể các ngành nghề, món ăn, cửa tiệm và nghề thủ công dân gian. Khi muốn tìm hiểu quán trà, tửu lâu, bánh trái, y dược, cưới hỏi và các nghề dân gian của Hàng Châu thời Tống, ngày nay ta thường tìm được tư liệu hữu ích trong sách.
Đọc sách sẽ thấy Lâm An Nam Tống có sự phân công đời sống rất chi tiết. Người làm trà mưu sinh, người mở cửa tiệm, người chuyên lo tiệc cho nhà giàu, người kiếm sống bằng biểu diễn đường phố và kể chuyện. Thành phố càng lớn, những nghề có thể nuôi sống con người càng nhiều.
Chu Mật và Vũ Lâm cựu sự
Đọc Vũ Lâm cựu sự của Chu Mật lại có một dư vị khác. Sinh vào trung và cuối thời Nam Tống, Chu Mật từng làm quan, quen thuộc đời sống sĩ đại phu và cung đình. Sau khi Nam Tống mất, ông không muốn ra làm quan nhà Nguyên, sống lâu tại Giang Nam để chỉnh lý tư liệu và ký ức triều cũ. Vũ Lâm cựu sự được viết trong bối cảnh ấy.
‘Vũ Lâm’ ở đây không phải giới giang hồ võ thuật thường khiến người ta liên tưởng đến đao kiếm, mà là tên gọi khác của Hàng Châu. Sách cũng ghi chuyện Lâm An Nam Tống, nhưng Chu Mật tập trung hơn vào điển lễ cung đình, lễ hội hoàng gia, yến tiệc, ca múa, giáo phường và các nghệ nhân.
Nếu Đông Kinh mộng hoa lục giống một di dân Bắc Tống nhớ cố đô, Mộng lương lục giống cẩm nang đời sống thành thị Nam Tống, thì Vũ Lâm cựu sự như lời một người già am hiểu cung đình và giới văn nhân thuật lại những năm phồn hoa cuối cùng của Nam Tống.
Đặt ba cuốn sách cạnh nhau, ta không chỉ thấy vài con phố, vài cửa hàng mà nhìn rõ nhiều tầng lớp của cả xã hội. Từ góc độ ấy, phải chăng chúng ta nên cảm ơn những người đã phác họa và chú giải cho những đại đô thị quốc tế thuộc hàng lớn nhất, phồn hoa nhất thế giới bấy giờ?
Từ Đông Kinh mộng hoa lục, ta tìm hiểu giao thông đường bộ, đường thủy và hoạt động giải trí dân gian ở Biện Kinh; từ Mộng lương lục, ta thấy ngành nghề, ăn uống và đời sống phố chợ Lâm An; từ Vũ Lâm cựu sự, ta biết lễ hội, âm nhạc và biểu diễn trong cung đình Nam Tống.
Mở rộng ra còn có Đô thành kỷ thắng, Tây Hồ lão nhân phồn thắng lục, Càn Thuần tuế thời ký, bổ sung tư liệu về quán trà, khu biểu diễn, lễ hội và nghệ nhân; Di kiên chí giữ lại nhiều chuyện lạ dân gian, tín ngưỡng và cuộc đời thường dân. Chúng có điểm chung: không viết về một ‘thịnh thế’ trừu tượng, mà về những con người cụ thể sống trong thời ấy. Người sáng sớm ra bến dỡ hàng, người chèo thuyền chở gạo vào thành, người đi dự tiệc tửu lâu, người nuôi gia đình bằng một nghề, người tối đến xem diễn, người dắt con đi ngắm đèn vào ngày hội.
Ta thường nói thơ Đường, từ Tống thể hiện đỉnh cao văn hóa Đường–Tống, điều ấy không sai. Nhưng muốn biết thường dân hai triều Tống sống thế nào, vẫn phải đọc những cổ tịch và bút ký này. Thơ từ thường nói tình cảm của một người, trong khi bút ký cho thấy cả thành phố vận hành ra sao. Đó là điều loạt bài Lưỡng Tống mộng hoa lục muốn thực hiện: theo những trang viết của Mạnh Nguyên Lão, Ngô Tự Mục, Chu Mật để trở lại sông ngòi Biện Kinh và phố chợ Lâm An; xem lễ nghi, yến tiệc trong cung cũng như quán trà, quán rượu trong ngõ; xem phong nhã của sĩ đại phu lẫn chuyện ăn uống, làm việc, đi chợ và đón lễ của thường dân.
Tôi không chỉ muốn nói thời Tống rất giàu, thành phố rất lớn, văn hóa rất đẹp, mà muốn tách những chữ ‘giàu’, ‘lớn’, ‘đẹp’ ấy ra để xem chúng nằm ở đâu: trên dòng sông tấp nập, trong tửu lâu vẫn sáng đèn lúc đêm khuya, giữa dòng người hội đèn Nguyên Tiêu, và trong bước chân một người bình thường bôn ba kiếm sống.
Ở những bài tiếp theo, chúng ta sẽ lần theo các cuốn sách ấy, bắt đầu từ đêm Thượng Nguyên ở Đông Kinh, xem kinh đô Bắc Tống trong ký ức Mạnh Nguyên Lão thắp lên ngọn đèn đầu tiên như thế nào.
Tài liệu tham khảo của tác giả: lời tựa Đông Kinh mộng hoa lục của Mạnh Nguyên Lão, Mộng lương lục của Ngô Tự Mục, Vũ Lâm cựu sự của Chu Mật, cùng Đô thành kỷ thắng, Tây Hồ lão nhân phồn thắng lục và các bút ký về đô thị thời Tống.
Tác giả: Viễn Sơn, The Epoch Times. Bản dịch từ The Epoch Times.