Theo The Epoch Times. Bài luận đăng ngày 4/3/2024, cập nhật ngày 12/5/2024, trình bày một cách nhìn triết học về thời gian nhàn rỗi.
Bạn thở phào: “Cuối cùng cũng xong.” Báo cáo cuối đã gửi, email cuối đã trả lời, chiếc đĩa cuối đã rửa. Công việc trong ngày khép lại. Rồi một câu hỏi xuất hiện: bây giờ làm gì?
Nhiều người xem phần quan trọng của ngày đã qua, những giờ còn lại chỉ để nghỉ. Nhắc tới thời gian nhàn rỗi, ta dễ hình dung ngả lưng xem tivi hoặc một buổi chơi golf: khoảng dành cho thư giãn, giải trí.
Nhưng theo bài viết, truyền thống triết học từng hiểu khác. Từ Aristotle, thời gian tự do không chỉ là quãng tạm ngừng để tiêu khiển vô thức và hồi sức, rồi trở lại với “công việc thật sự” của cuộc sống. Nếu nhàn rỗi không đơn thuần là giải trí, giết thời gian hay nghỉ để làm tiếp, thì nó là gì?
Một mục đích của đời sống
Zena Hitz, nhà văn và giảng viên tại St. John’s College, cho rằng thời gian nhàn rỗi cần thiết cho con người không chỉ là khoảng nghỉ ngoài đời sống thật. Điều được tìm kiếm là một trạng thái có thể xem như sự hoàn thành của đời sống.
Tác giả giải thích: sự hoàn thành là đích đến, cao điểm, mục đích mà những nỗ lực trước đó hướng tới. Nếu nhàn rỗi là mục đích của các nỗ lực khác, thì theo một nghĩa nào đó, nó liên quan tới điều cuộc sống con người hướng đến, điều làm nên tính người.
Cách nhìn của Hitz gợi lại triết gia Josef Pieper, người tiếp nối truyền thống Aristotle. Trong Leisure: The Basis of Culture, Pieper nhìn thời gian nhàn rỗi như một thái độ suy tưởng gắn với niềm vui tôn vinh đời sống.
Cách định nghĩa mang vẻ trí tuệ, khô khan ấy thoạt nghe có thể khiến ta hụt hẫng. Tác giả mời người đọc nhìn kỹ hơn: một hoạt động thật sự nhàn rỗi là khi ta dùng khả năng ngạc nhiên, suy ngẫm, biết ơn và yêu thương của con người; hiện diện trọn vẹn, tiếp xúc với thực tại và tìm niềm vui trong đó.
Ta nhìn những điều và những con người tốt đẹp quanh mình, yêu quý và trân trọng họ. Điều này không quá khó hiểu: nhiều người sẽ đồng ý biết và yêu một người khác quan trọng hơn việc làm đầy tài khoản ngân hàng. Công việc vẫn có thể vô cùng quan trọng và làm con người cao quý hơn; tuy nhiên, thay vì nhàn rỗi chỉ để phục vụ công việc, ta có thể hiểu công việc cuối cùng cũng phục vụ một đời sống tự do có ý nghĩa.
Suy tưởng không nhất thiết là ngồi bất động
Quan niệm truyền thống cho rằng đỉnh cao của thời gian nhàn rỗi nằm ở suy tưởng có thể khiến một số người ngần ngại. Nhưng điều đó có lẽ bắt nguồn từ hiểu lầm về suy tưởng. Theo tác giả, những hoạt động mang tính suy tưởng bao gồm rất nhiều hành động và trạng thái của con người, không chỉ hình ảnh một người ngồi trong góc nghiền ngẫm khái niệm trừu tượng, dù đó cũng có thể là một hình thức nhàn rỗi.
Làm vườn có thể là một hoạt động như vậy: cảm nhận cảnh vật, mùi hương, đất trong tay, tự hỏi về hoạt động tinh vi của vi sinh vật hay quá trình quang hợp, rồi tìm thấy niềm vui. Một cuộc trò chuyện hấp dẫn với người mình yêu quý về những câu hỏi lớn, những điều thật sự có ý nghĩa trong đời sống cũng vậy. Một lần nắm tay bạn đời lặng lẽ đi trong rừng cũng có thể là thời gian nhàn rỗi.
Pieper gợi rằng chú tâm tĩnh lặng vào nụ hồng, đứa trẻ đang chơi hoặc một điều thiêng liêng có thể đem lại cảm giác hồi phục. Ông cũng viết rằng bất kỳ ai cũng có thể suy ngẫm những việc con người làm, lịch sử, bông hồng hay khuôn mặt, để nhận ra chiều sâu của thực tại.
Những điều nhỏ bé, niềm vui lớn
Từ đó mở ra nhiều con đường: lịch sử, nghệ thuật, thơ ca, tình bạn, hoạt động ngoài trời, thời gian gia đình và lễ hội. Cả một số hình thức lao động thể chất cũng có thể dẫn tới niềm vui suy tưởng, nếu được thực hiện trong tinh thần yên tĩnh nội tâm, hiện diện, suy ngẫm và biết ơn.
Theo bài viết, suy ngẫm về điều tốt đẹp trong thế giới có thể nở thành sự tôn vinh qua nghệ thuật, cộng đồng, gia đình và cuối cùng là tôn giáo. Đó là ý nghĩa đầy đủ của cách Pieper hiểu thời gian nhàn rỗi; lễ hội giữ vai trò trung tâm trong quan niệm ấy.
Ngay cả người không xem mình là trí thức cũng có thể hiểu sức hấp dẫn của một dịp mừng như tiệc cưới và vì sao đó là một cao điểm của đời sống. Khi con người cùng nhau mừng một điều tốt đẹp, chẳng hạn hôn nhân, họ có thể trải nghiệm một niềm vui đặc biệt. Hầu hết chúng ta từng biết đến cảm giác ấy.
Tác giả cho rằng trong lịch sử, lễ mừng, nhất là việc thờ phụng, tạo động lực cho nghệ thuật và văn hóa. Tác phẩm nghệ thuật là nỗ lực của nghệ sĩ nhằm nắm bắt, mô phỏng một điều đã được chiêm nghiệm và yêu quý. Tinh thần tôn vinh ấy có thể hiện diện trong âm nhạc, văn học, kiến trúc và nhiều loại hình khác.
Trong cách nhìn của Pieper, thời gian nhàn rỗi là một nền tảng của văn hóa phương Tây, liên quan tới việc gìn giữ tự do, giáo dục, văn hóa và khả năng nhìn thế giới như một chỉnh thể. Bởi vậy, nuôi dưỡng tinh thần nhàn rỗi có thể là một cách gìn giữ những điều ta trân trọng và sự phong phú trong đời sống cá nhân.
Tác giả: Walker Larson. Nguồn: The Epoch Times — What Is True Leisure?.