Một bài tản văn trên SecretChina dùng những câu chuyện ngụ ngôn để suy ngẫm về ba thái độ sống: buông bỏ bất như ý, chân thành chúc phúc cho người khác và biết trân trọng hiện tại.
Nội dung dưới đây là bản dịch bài tản văn đạo lý. Các cuộc đối thoại với vị hòa thượng và những nhân vật không được định danh là cách kể minh họa của bài nguồn, không phải bản tin về một sự kiện được xác định.
Buổi sớm trong núi thật yên tĩnh. Gió thổi khiến lá trúc xào xạc.
Một vị hòa thượng già ngồi trong sân sắp củi. Động tác không nhanh, nhưng đâu ra đấy, chẳng có chút nóng vội.
Có người hỏi: “Thưa thầy, vì sao có những người trông rất bình thường, cuộc sống lại yên ổn, thuận lòng; còn có người điều kiện không tệ nhưng luôn thấy mình khổ, ít phúc?”
Vị hòa thượng dừng tay, bình thản nói: “Phúc không chỉ được viết trong số mệnh, mà còn ẩn trong thái độ của một người khi đối diện sự việc. Gặp chuyện không thuận thì nghĩ thế nào, thấy người khác sống tốt thì nghĩ thế nào, đối diện những gì mình đã có lại nghĩ thế nào — lâu dần, cuộc đời tự nhiên sẽ đi theo những hướng khác nhau”.
Nghĩ kỹ, ba câu hỏi ấy hướng về ba phía của lòng người: chuyện đã qua, những người xung quanh và chính mình ở hiện tại. Có buông được quá khứ, dung được người khác, nhìn thấy hiện tại hay không phần nào quyết định lòng rộng hay hẹp, ngày tháng nhẹ hay nặng.
Gặp chuyện không như ý, có thể kịp buông xuống?
Đời người không thể chuyện gì cũng thuận lòng.
Bị đối xử không công bằng trong công việc, lòng tốt bị hiểu lầm, kế hoạch bất ngờ đổ vỡ, thậm chí chỉ ra ngoài gặp một trận mưa lớn cũng có thể khiến người ta bực bội.
Có người giận một lúc, xử lý xong rồi tiếp tục sống. Có người lại lôi chuyện khó chịu ấy ra nghĩ mãi, một việc nhỏ nhớ mấy ngày, gặp ai cũng không vui.
Vị hòa thượng kể, trước kia có người đi đường vấp đá ngã, đầu gối trầy da. Anh ngồi dưới đất trách người làm đường; về nhà lại than với gia đình. Hôm sau qua chỗ cũ, nhìn hòn đá, lửa giận lại bốc lên.
Hòn đá chỉ làm anh vấp một lần, nhưng trong lòng, anh khiến mình ngã vô số lần.
Trong kinh Phật có một ví dụ nổi tiếng. “Tạp A-hàm kinh” ví người bình thường gặp cảm thọ đau khổ như trúng hai mũi tên: mũi thứ nhất là nỗi đau do sự việc đem lại, mũi thứ hai là oán hận, buồn bực và liên tục nghiền ngẫm nỗi đau ấy. Người có trí tuệ chỉ nhận mũi thứ nhất mà không nhận mũi thứ hai. Mũi tên đầu thường khó tránh; mũi thứ hai lại do chính mình bắn vào mình.
Triết gia Khắc kỷ Hy Lạp cổ đại Epictetus cũng nói điều làm con người phiền não không phải bản thân sự việc mà là cách nhìn sự việc. Các bậc trí giả Đông Tây gặp nhau ở điểm ấy: con người không chọn được mọi chuyện sẽ gặp, nhưng có thể lựa chọn để nó ở trong lòng bao lâu.
Người thực sự có phúc không phải chưa bao giờ gặp trở ngại, mà là không để một chuyện đã qua tiếp tục tiêu hao tâm trạng hôm nay.
Việc cần xử lý thì xử lý, điều cải thiện được thì cải thiện, điều không thể vãn hồi thì từ từ buông. Trong lòng bớt chứa một chuyện cũ, trước mắt lại thêm một con đường.
Thấy người khác sống tốt, có thể thật lòng chúc phúc?
Có người thợ mộc tay nghề rất giỏi nhưng việc làm ăn ngày càng đi xuống.
Hàng xóm xây nhà mới, anh nghi tiền của họ không minh bạch. Đồng nghiệp nhận đơn hàng lớn, anh khẳng định họ ăn bớt nguyên liệu. Ngay cả học trò đủ sức mở cửa hàng riêng, anh cũng nói người ấy vong ân bội nghĩa.
Lâu dần, hàng xóm không muốn qua lại, đồng nghiệp không còn trao đổi kinh nghiệm, học trò cũng xa dần. Không phải người khác cướp cơ hội của anh, mà lòng đố kỵ đẩy từng mối duyên tốt quanh mình ra xa.
Trong “Con đường hạnh phúc”, triết gia Anh Bertrand Russell coi đố kỵ là một trong những nguồn gốc quan trọng nhất của bất hạnh. Theo cách bài nguồn diễn giải, người đố kỵ không tìm niềm vui từ thứ mình có mà tìm nỗi đau từ thứ người khác có. Đố kỵ trước hết làm tổn thương chính người mang nó, không phải người bị đố kỵ. Cái tốt của người khác chẳng giảm đi, còn lòng mình lại khổ thêm.
Nhà Phật nói “tùy hỷ”: thấy người khác hành thiện, được phúc thì vui từ đáy lòng, và coi đó cũng là một công đức. Khổng Tử nói “kiến hiền tư tề”: thấy người tốt hơn mình thì nghĩ cách noi theo, thay vì kéo họ xuống. Cả hai cùng chỉ một đạo lý: xem điều tốt của người khác là tấm gương và niềm vui, lòng sẽ bước ra khỏi sự so sánh chật hẹp.
Tu dưỡng đáng quý không chỉ là tự mình sống tốt, mà còn dung được điều tốt của người khác.
Thấy bạn thuận lợi thì thật lòng vui cho bạn; thấy người có thành tựu thì không vội hạ thấp; gặp người giỏi hơn thì muốn học thay vì thù địch. Đó không phải lấy lòng người khác mà là giữ tâm mình rộng mở.
Ánh sáng của người khác không che mất con đường của bạn. Trái lại, người biết thưởng thức và sẵn lòng chúc phúc thường dễ giữ tình người, cũng dễ gặp người muốn giúp mình.
Với cuộc sống đang có, có thể biết trân trọng?
Từng có người bước vào chùa, vừa ngồi đã thở dài: “Số tôi không tốt, tôi chẳng có gì”.
Hòa thượng hỏi: “Anh đi lại được không?” Người ấy nói được.
“Đêm có chỗ ngủ không?” Anh gật đầu.
“Đói có cơm ăn, ốm có người quan tâm không?” Anh nghĩ một lúc, lại gật đầu.
Vị hòa thượng cười: “Anh không phải chẳng có gì, chỉ là coi tất cả những gì đã có là đương nhiên”.
Con người dễ nhìn chằm chằm vào cái thiếu mà quên mình còn nắm bao nhiêu điều quý.
Thân thể còn hoạt động được là phúc; ba bữa có chỗ dựa là phúc; về nhà có người nói chuyện là phúc; đêm ngủ yên cũng là một thứ phúc.
Bài nguồn nhắc đến sự thích nghi của con người với điều đã có: chuyện vui lớn đến đâu, qua thời gian cũng trở nên bình thường; điều kiện tốt đến đâu, lâu dần cũng bị coi hiển nhiên. Rồi người ta đuổi theo thứ tiếp theo, như thể phúc luôn ở phía trước.
Lão Tử nói “tri túc giả phú” — biết đủ là giàu. Giàu không chỉ ở có bao nhiêu, mà ở lòng thấy đủ hay chưa. Trang Tử cũng nói chim tiêu liêu làm tổ trong rừng sâu chỉ cần một cành, chuột yển uống nước sông chỉ cần đầy bụng. Điều con người thực sự cần thường ít hơn rất nhiều so với điều mong muốn.
Biết đủ không bảo người ta ngừng cố gắng, mà là trong lúc nỗ lực tìm cuộc sống tốt hơn vẫn không xem nhẹ những gì đang có.
Nếu lòng mãi chỉ chứa câu hỏi “còn thiếu gì”, có thêm bao nhiêu cũng khó thỏa mãn. Biết quý hiện tại, ngày bình thường cũng có vị vững vàng.
Hòa thượng lại cầm củi lên, nói câu cuối: “Phúc không bất ngờ rơi xuống đầu ai; nó được nuôi dần trong từng lựa chọn”.
Bị oan ức, không để oán khí trú quá lâu; thấy người khác hạnh phúc, không để đố kỵ che mắt; có cuộc sống bình thường, vẫn biết ơn và trân trọng.
Những điều tưởng chỉ là tâm thái ấy, tích lũy qua ngày tháng sẽ thay đổi lời nói, lựa chọn, quan hệ và cuộc sống.
Thiên “Hồng phạm” trong “Thượng thư” nói tới “ngũ phúc”: thọ, phú, khang ninh, du hảo đức và khảo chung mệnh — trường thọ, sung túc, khỏe mạnh yên ổn, yêu chuộng đức tốt và kết thúc đời mình trọn vẹn. Điều thú vị là giữa tuổi thọ, của cải, sức khỏe và kết thúc an lành, người xưa đặt vào việc yêu thích và thực hành mỹ đức.
Trong cách nhìn ấy, phúc không chỉ là sở hữu bên ngoài mà còn gồm một tấm lòng hướng thiện. Một người giữ được lâu dài những phúc khác thường cũng nhờ có điều ấy nâng đỡ bên dưới.
Phúc chưa hẳn là đại phú đại quý, có thể chỉ là nhà ít cãi vã, thân không đau bệnh quá nặng, bên cạnh còn vài người chân thành, đêm nằm xuống thấy lòng yên ổn, không mắc nợ lương tâm.
Suy cho cùng, phúc không chỉ ở một người có bao nhiêu mà ở mối quan hệ giữa lòng mình với những điều đang có. Buông bỏ để không bị quá khứ trói; chúc phúc để không mắc kẹt so sánh; trân trọng để không bị ham muốn đuổi theo. Lòng thoát khỏi ba sự ràng buộc ấy, phúc mới có chỗ ở lại.
Xem chuyện bất như ý nhẹ hơn một chút, nhìn hạnh phúc của người khác rộng hơn một chút, coi những gì mình có quý hơn một chút.
Lòng rộng ra thì đường không còn quá hẹp. Biết trân trọng, phúc có thể dần tích lũy trong ngày tháng bình thường.
Dịch đầy đủ nội dung chính từ SecretChina: “高僧：一个人有多少福气？看他如何对待这3件事”, biên tập Tử Manh (紫萌). Bài nguồn không ghi tên tác giả.